G

 

GAJDZIK Wilhelm (24 II 1880 Załęże – 23 V 1967, Katowice), rolnik, działacz społeczny; zastępca naczelnika obwodowego w Załężu; prezes ►Związku Rezerwistów w Załężu, a w l. 1938–1939 ►Związku Posiedzicieli Gruntów w Załężu. Na na jego polu znajdowała się ►Gajdzikowa Kapliczka.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 645; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

GAJDZIKOWA KAPLICZKA, obiekt sakralny, poświęcony św. Mikołajowi, istniejący w l. 1832–1965 na Gajdzikowym polu w Załężu. Kapliczka murowana (wym. 4,5 x 5 x 3–3,5 m), z kopią obrazu Matki Boskiej Boguckiej, figurami św. Mikołaja i prawdopodobnie św. Teresy z Awilla [?]. Miejsce odprawiania nabożeństw majowych, Dni Krzyżowych przed utworzeniem ►parafii św. Józefa w Załężu; w 1919 miejsce zbiórki powstańców załęskich. Po 1945 wielokrotnie dewastowana i ponownie poświęcana; ostatecznie zlikwidowana.
APK, zesp. Śląski Instytut Naukowy, sygn. 2; AUM, zesp. 4, sygn. 41; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

GARTENSTRAßE zob. ►Anioła Franciszka ulica

GERSTNER & WOLF, firma kupiecka, zał. 8 III 1905 w Załężu, należała do Hisrscha Gerstnera i Mosesa Wolfa – mieszkańców Oświęcimia; zajmowała się handlem drzewem, w 1922 rozwiązała się.
APK, zesp. Rejestr Handlowy A, sygn. 669 kat.

GIEBEL Stefan (2 IX 1870, Dobrodzień – 9 V 1956, Żędowice k. Strzelec Opolskich), działacz społeczno-polityczny, po 1922 zamieszkał w Załężu (przy ul. Narutowicza). Związany z chrześcijańską demokracją (zob. ►Partie polityczne 1922–1939), z ramienia której był posłem II kadencji Sejmu Śląskiego, w III kadencji od I 1935 przejął mandat po zm. Wojciechu Sosińskim; działacz chadeckich ►Związków Zawodowych, radny miejski.
„Wiadomości Administracyjne Miasta Katowice” 1936, nr 1; H. Rechowicz: Sejm Śląski. Katowice 1971.

GIESCHE SA, zał. 1760 we Wrocławiu. W 1880 po zakupie ►kopalni Kleofas od ►Joanny Schafgotsch przeniosła się do zamku załęskiego (zob. ►Dwór w Załężu), wraz z siedzibą nabyła też ►majątek rolny. W okresie międzywojennym posiadała 225 budynków (niektóre pod zarządem kopalnianym), m.in. przy: ►ul. F. Anioła 1; ►ul. F. Bocheńskiego nr 1–22; ul. marsz. F. Focha (ob. ul. J. Lelewela) nr 2, 4, 6, 8; ►ul. W. Janasa nr 13, 15, 19; ul. J. Kupca nr 1 a–c, 3–3 a; ul. B. Limanowskiego (ob. ul. J. Wyplera) nr 1, 4, 6, 8–10, 11–16, 18–20, 22), ul. Lisa nr 1–1 a, 2–4, 6, 8; ►ul. Obroki nr 1–7, 51–51 a, 52–58, 101–101 a, 111; ►ul. Pokoju nr 2–2 a, 4–4 a, 6, 8–8 a, 10–10 a, 12, 14–14 a, 16–16 a, 18, 20, 22, 24; ►ul. ks. P. Pośpiecha (19, 22–23, 25, 27, 29), ul. ks. Roboty nr 4, 6, 8; ul. ks. A. Strzybnego (ob. ►ul. Tokarska) nr 1, 3, 5, 7, 17, 46, 48, 50; ul. gen. S. Szeptyckiego nr 8, ul. W. Wilsona (ob. ►ul. Wiśniowa) nr 1–5 a, 6–11, 19–21, 23, 25, 27; ul. W.  Wojciechowskiego (ob. ►ul. Gliwicka) nr 58, 61, 68, 85–85 a, 87, 93, 94–96, 98, 100–103 c, 109, 116, 118, 126–126a, 129, 131, 133,136–136a, 138 a–d, 139, 140–140a, 141–142, 144, 147, 155–155b, 157–159a–b, 160 a–d, 161-161 a, 162–164; ul. J. Wolnego nr 1; ul. M. Wolskiego nr 4–6; ►ul. Załęska Hałda nr 43,52, 54, 56–59, 61–64, 67–68, 70, 72–74. Z inicjatywy SA Giesche powstało wiele obiektów socjalnych, kulturalnych i sportowych, zrealizowanych przez ►Emila Zillmanna i ►Georga Zillmanna.
Księga adresowa Wielkich Katowic. Katowice 1935.

GIMNAZJUM nr 6 im. STANISŁAWA LIGONIA zob. ►Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 7 na Osiedlu Witosa

GINTERÓWKA zob. ►Waldschloß

GLIWICKA ULICA (Dorweg, Dorfstrasse, w l. 1871–1922 i 1939–1945 część śródmiejska: Bismarckstraße, część załęska: Moltkestraße, w l. 1920–1925 część załęska (dł. 3,4 km): A. Mickiewicza, następnie do 1954 ul. S. Wojciechowskiego, część śródmiejska w l. 1922–1939 i po wojnie ul. Gliwicka; od 1954 wspólna nazwa), jedna z najważniejszych ulic w Katowicach (cechę tę utraciła po wybudowaniu DTS i A-4), łączy śródmieście miasta (od pl. Wolności) z Chorzowem Batorym, jednojezdniowa o dwóch pasach ruchu z obustronnym chodnikiem o całkowitej długość 4,1 km; ma niezmieniony kręty przebieg, będący pozostałością po wiejskiej zabudowie z XVIII i XIX w. Najstarsze ślady ulicy – drogi do Kuźniczyska – odnotowano w źródłach z 1749 oraz na mapie z 1827. Zmieniła oblicze po wojnie francusko-pruskiej 1870 (tzw. grynderka) – w budownictwie zaczęły dominować kamienice, powstały liczne warsztaty rzemieślnicze, placówki handlowe (w tym targowisko), swoje siedziby miały instytucje gminne (w tym areszt gminny) i szkoły; od 1899 kursowały tramwaje; na początku XX w. powstały zalążki ►parafii św. Józefa, domy urzędnicze i robotnicze, kolonie mieszkaniowe. W l. 1919–1921 przy ulicy mieściły się siedziby niemieckich jednostek militarnych wypartych ostatecznie w III powstaniu śląskim i siedziba Polskiego Komitetu Plebiscytowego; w 1922 budowano ►bramy powitalne z okazji wkroczenia wojsk polskich; w 1939 trasa odwrotu ►kpt. Mariana Tułaka z oddziałem WP; 24 I 1945 niewielkim zniszczeniom uległa nawierzchnia ulicy po bombardowaniu okolic fabryki ►MOJ (zob. ►II wojna światowa).
Właścicielami kamienic byli: do I wojny światej – Hugo Boronowsky, Franz Czajor, Marie Grünfeld, Suchy, Konstantyna Mazur, Valentin Reginek, Martin Tichauer; w okresie międzywojennym – Wilhelm Bieniek, Johan Cebulla, Franciszka Cholewik, Wiktor Czajor, August Dyrda, Ignacy Grünfeld, Jędrysik – Pradella, Adalbert Kunhert, Lippmann – Loser, Teodor Mollka, Marta Mollekowa, Maria Oleś, Isack Schneeman, Anna Spielhagen. W okresie międzywojennym przy ulicy swoje siedziby miały: ►Bergbau Industrie Arbeiter, ►Centralny Związek Zawodowy Polski, ►Generalna Federacja Pracy Przemysłu Metalowego, Gewerkschaft Deutsche Arbeiter, ►Stowarzyszenie Mężów Katolickich, Kolumna Sanitarna, koło ►Chrześcijańskiej Demokracji, ►Ogólny Związek Podoficerów Rezerwy, ►Polska Partia Socjalistyczna w Załężu, ►Towarzystwo Czeladników Katolickich, ►Towarzystwo Czytelni Ludowych, Towarzystwo Śpiewu ►Halka, Verein Deutsche Katholiken, Związek Górników Narodowej Partii Robotniczej, ►Związek Halerczyków, ►Związek Inwalidów Górniczo-Hutniczych, Związek Kolejarzy ZZP, ►Związek Obrony Kresów Zachodnich, ►Związek Powstańców Śląskich, ►Związek Strzelecki, Związek Zawodowy Metalowców Związku Związków Zawodowych, Związek Zawodowy Górników Zjednoczenia Zawodowego Polskiego, Związek Zawodowy Metalowców Zjednoczenia Zawodowego Polskiego, ►Związek Abstynentów, Związek Zawodowy Urzędników Państwowych i Samorządowych; mieściły się ogródki działkowe ►Świt, boiska klubów sportowych: ►„06” Załęże, ►Naprzód „1912”, instytucje oświatowe (do 1939 i po 1945), m.in.: ►Szkoła Podstawowa nr 20 (im. Tadeusza Rejtana), ►Szkoła Podstawowa nr 21 (im. Józefa Lompy), ►Szkoła Podstawowa nr 23 (im. Jana Kochanowskiego), ►Dokształcająca Szkoła Zawodowa, sypialnie robotnicze i domy urzędnicze ►Giesche SA, sypialne ►Huty Baildon, ►Kasa Oszczędności i Pożyczek; znanymi mieszkańcami byli działacze społeczni i polityczni: ►Stanisław Cebulski, ►Klara Danisz, Adam Gacek, Teodor Mroncz, Paweł Reguła, Augustyn Weghaupt, Wiktor Czajor, Jan Drozdek, Jan Poloczek (działacz niemiecki).
Przed II wojną światową przy ulicy funkcjonowały m.in.: ►Lignoza SA, ►Giesche SA, ►Jackisch Julius, ►Ocean, ►Elba, ►Bier-Petruccio, warsztaty mechaniczne: ►Bores, ►Sonnenfeld, ►Ursus, garaże dla autobusów ►Śląsko-Dąbrowskiego Kolejowego Towarzystwa Eksploatacyjnego, ►Carl Lorens, ►Dittrich, ►Augustyn Kühnholz, ►Traugot, szlifiernia szkła i marmuru Pleszowskich, ►Biro, ►Fesser, ►Babisch & Co, ►Drukarnia Katolicka, ►Stella, ►fabryka wędlin Wojciecha Osypki, ►Alojzy Rokus, ►Dziaczko. Prowadzili działalność rzemieślnicy, m.in. piekarze (Fryc Blank, Andrzej Rzezik, Ignacy Czabanka, Teresa Frysz, Teofil Herod (zob. ►Herud rodzina), Franciszek Janas, Kurt Jarosz, Wiktor Jesionek, Agnieszka Knopfiler, Karol Kostka, Paweł Kurzik, Paweł Langner, Karol Michatz, Franciszek Pallasch, Jan Poppe, Franciszek Rychter, Jakub (Willy) Zajontz; po II wojnie światowej: Michał Słomnicki); cukiernicy (Karol Michatz; po 1945: A. Gogolok); rzeźnicy (Hugon Kałuża, Józef Lassończyk, Ludwik Paszek, Maksymilian Paszek, Ryszard Schmidt, Edmund Skwara; po 1945: warsztat ►Spółdzielni Spożywców Kopalni Kleofas); blacharze (►Zakad Doskonalenia Rzemiosła oraz warsztaty Pawła Morysa i Jana Płonki, Henryka Heidricha, Stanisława Palka, Karola Nawratha); ślusarze (Józef Rzytka, Maksymilian Laksy, Malwin Pick; z dawnym wiejskim charakterem miejscowości korespondowało kowalstwo reprezentowane przez kuźnie (kowali): Wilhelma Bieńka, Karola Smudy, Józefa Tomali); szklarze (po 1945: ►Wojewódzka Rzemieślnicza Spółdzielnia Pracy Budowlano-Szklarskiej i Zdobnictwa Szkła, Ludwik Gerat, Herbert Hanzel); tapicerzy (po 1945: Kazimierz Frąckowiak); kominiarze (Augustyn Klein); zduni (po 1945: Rękosiewicz, Franke, ►Spółdzielnia „Rozwój”, ►Zakład Doskonalenia Rzemiosła); krawcy (Gotfryd Grützmann, Franciszek Pinocy, firma Lipus & Palla; po 1945: Franciszek Bałys); kuśnierze (firma „Futra”); obuwnicy (Bernard Faber, Maks Kluczka, Cyprian Lorens, Marta Papoń, Idzi Widaszek, Bernardyn Fader, Augustyn Giesela, Górnik, Eugeniusz Hellen, Karol Koszembar, Jerzy Lepik, Cyprian Lorens, Franciszek Mazur, Ignacy Papoń, Edward Praus, Józef Strużyna, Szymonowic); fryzjerzy (Bronisława Kuboń, Józef Kuboń, Anna Malisz, Emil Mazur, Paulina Morgest, Franciszek Peterek, Ryszard Sławiczek, Paweł Wenzel; po 1945: Emilia Olejnik, Stefan Życiński); malarze pokojowi (warsztaty Marii Buroszek). Usługi świadczyły: firma remontowo-instalacyjna (Krzisowski), naprawcze warsztaty samochodowe (Kozioł i Szweda); naprawcze warsztaty rowerowe (Wilhelm Kondziela); fotografowie (Robert Kulik, Maroński). Przedsiębiorstwa pogrzebowe prowadziła Eleonora Zajdlowa. Przy ulicy ulokowane były placówki handlowe: materiałami budowlanymi (►Carl Gruß, po 1945: Andrzej Gąsiorek, Adolf Merta, Rafał Pniok, Franciszek Zeman); artykułami spożywczymi (Stanisław Mączyński, asortymentem warzywno-owocowym (S. Weltfriend); asortymentem mleczarsko-nabiałowym (Elżbieta Berger, w czasie okupacji Maria Kostka); pieczywem (3 sklepy PSS „Społem”, prywatny sklep Franciszka Kupnego); mięsem (po 1945: Franciszek Bobrowski, sklep branżowy MHD; konsumy śląskie i kopalniane, spółdzielnie spożywców); towarami kolonialnymi (w okresie II wojny światowej: Josef Roswadowski); galanterią ubraniową (po 1945: Feliks Wojtczak); tekstyliami (po 1945: MHD, 2 sklepy PSS „Społem”); paszami słomiastymi (Kazimierz Wawrzyniak); drogerie (do 1939: Stefana Skrzypaczka, Stefana Mielczarskiego, ►Franciszka Długiewicza, ►Władysława Długiewicza, Pod Orłem) i apteka (dr Ignacy Pałżewicz); funkcjonowała też hurtownia wyrobów z żelaza i ►Dom Towarowy Feliksa Wojtczaka. Z usług gastronomicznych można było skorzystać w szynkach, barach (po 1945 Chrobok), jadłodajni (Franciszek Neukirch) i restauracjach (przed 1922: Salo Horowitza, S. Carlhofa, Karola Christa, R. Danzigera, Teodora Golczyka, Jakuba Grünfelda, Twrdego, Wiercimoka; w okresie międzywojennym: Dawida Altholza, Ani (Hermana) Ebel, Teodor Golczyka, Leona Kobica, Augusta Marka: w okresie okupacji: Jozsefa Skrzipczyka, Franza Spyry, Carlshof, Tichauer Bier; po 1945: Franciszka Białasa, „Zdrój Rybnicki”, „Eldorado”, „Załężanka”).
Ulica została opisana w książce Kazimierz Gołby Wieża spadochronowa, opowiadającej o bohaterskiej obronie Katowic w czasie kampanii wrześniowej. W 1945 pod nr 1 powstały Wytwórnia Wód Gazowanych i hurtownia piwa, należące do Julii Rzeszowskiej; w l. 1961−1990 w suterenie kamienicy pod nr. 3 działał antykwariat Józefa Lacha; w l. 1946−1980 pod nr. 9 mieszkał śpiewak ►Bolesław Mierzejewski (na fasadzie budynku umieszczono pamiątkową tablicę); 3 V 1971 (w 50-lecie wybuchu III powstania śląskiego) na frontonie budynku pod nr. 17 Rada Adwokacka w Katowicach wmurowała tablicę pamiątkową poświęconą pamięci 188 adwokatów śląskich zamordowanych w latach 1939−1945 przez hitlerowców. Po 1989 ulicę całkowicie zmodernizowano; prace obejmowały m.in. modernizację infrastruktury technicznej, wymianę torowiska tramwajowego o długości 1 135 m podwójnego toru oraz odbudowę nawierzchni jezdni i chodników; remont ukończono 15 listopada 2008. W 2011 wyburzono zabudowania tzw. Załęskiego Przedmieścia (Zalenzer Vorstadt), pochodzące z XIX w. Współcześnie przy ulicy znajdują się m.in.: ►Punkt 44, ►kościół pw. św. Józefa z kompleksem sakralnym (probostwo ►parafii św. Józefa, ►Dom Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek w Załężu), ►Dom Zakonny Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów w Katowicach, obiekty małej architektury sakralnej: ►Krzyż na skrzyżowaniu z ul. ks. P. Pośpiecha, ►Krzyż na pamiątkę przyłączenia gminy załęskiej do Polski, ►Betania, ►Mościckiego Ignacego Kolonia, ►Szkoła Podstawowa nr 20, ►Szkoła Podstawowa nr 24, ►Zespół Szkół Specjalnych nr 11 im. Marii Grzegorzewskiej, ►Zespół Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza, Miejskie Przedszkole nr 30 i nr 39, zabudowania: ►pałacu w Załężu, ►Młodzieżowego Domu Kultury, ►Aniołów Stróżów Dom, klub muzyczny ►Cogitatur, ►Teatr Cogitatur, Fundacja „Uśmiech Dzieciom”, Lingua-House, Okręgowa Rada Adwokacka, kancelarie adwokackie i notarialne, Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej, Chrześcijańska Organizacja Charytatywna „Tabita”, Filia nr 3 Miejskiej Biblioteki Publicznej w Katowicach, hotel „Załęże”.
AUM Katowice, zesp. 1, sygn. 2398-2471.

GLORIA zob. ►Apollo

absalon-jan

GŁUCH Józef (26 XI 1899, Chorzów – 16 X 1969, Katowice), lekarz medycyny ogólnej; uczestnik akcji plebiscytowej. Studia medyczne ukończył w 1924 we Wrocławiu; od 1927 pracował w szpitalu Elżbietanek w Katowicach, od 1929 był lekarzem Ubezpieczalni Społecznej w Załężu i Przemysłowej Kasy Chorych w Hucie Baildon; w okresie okupacji działał w organizacji „Ku Wolności”; w l. 1945–1969 pracował w Przychodni Rejonowej w Załężu oraz przychodni zakładowej Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego. Pełnił funkcję prezesa katowickiego koła PCK.
Głuch Józef Konrad. W: Słownik medycyny i farmacji Górnego Śląska. Red. A. Puzio. T. 1: Biograficzny (A–Z).

GODULA Karol (8 XI 1781, Makoszowy – 6 VII 1848, Wrocław), przedsiębiorca. Ukończył gimnazjum cystersów w Rudach Wielkich i liceum w Opawie. W l. 1801–1828 był w służbie hrabiego von Ballestrema, zarządzając jego majątkiem jako ekonom, a nastepnie główny ekonom dóbr. Od 1828 pracował na własny rachunek; należały do niego dobra ziemskie: Orzegów, Szombierki, Bobrek, Bujaków, Paniowy, 19 kopalń galmanu, 40 kopalń węgla kamiennego, 3 hut cynku; w l. 1839–1848 był właścicielem Załęża, w tym ►kopalni „Kleofas”.
R. Borowy: Wczoraj, dziś, jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; J. Moskal: Bogucice, Załęże et nova villa Katowice. Rozwój w czasie i przestrzeni. Katowice 1993.

GOLA Stanisław (III 1899, Grodziec, woj. kieleckie – 25 I 1939, Cieszyn), nauczyciel – początkowo w ►Szkole Podstawowej nr 25 im. Konstantego Damrota w Załęskiej Hałdzie i w ►Szkole Podstawowej nr 23 im. Jana Kochanowskiego; opiekun ►Ogniska Młodzieży w Załężu (1932).
Kronika Szkoły Podstawowej nr 25 w Załęskiej Hałdzie. T. 1–2 – wersja elektroniczna; J. Prażmowski: Szkolnictwo województwa śląskiego. Katowice 1936.

GOLIAT, Śląski Klub Karate, istnieje od 1992, największy klub odmiany Oyama Karate na terenie Górnego Śląska i jeden z największych w Polsce. Skupia ponad 1000 członków w wieku od 4 do 66 lat; prowadzi zajęcia w 50 sekcjach we wszystkich dzielnicach Katowic (m.in. siedziba na ►Osiedlu Witosa), Siemianowic, Tychów, w Rudzie Śląskiej, Gliwicach, Chorzowie, Bytomiu, Mikołowie, Mysłowicach, Łaziskach, Gliwicach, Orzeszu oraz w Świętochłowicach (licencja na teren całego województwa śląskiego). Członków i zawodników trenuje grupa wykwalifikowanych instruktorów, w tym kilkunastu z czarnymi pasami. Od 1998 rozszerzono naukę o Full-Contact / Thai Boxing Karate, Aikido. Osiągnięcia: 1 (1–0–0) medal MŚ (1999) zdobyty przez Danutę Fydę, pierwszą Polkę, która odniosła sukces na zawodach tej rangi Full Contact Karate 63 kg; 15 (6–6– 3) medali ME (2011, 2013); 327 (137–88–102) medali MP (1997–2011) w konkurencjach: kata, kumite, kobudo. Szefem i założycielem jest sensei Jerzy Walaszczyk.
http://www.karategoliat.pl.

GOLCZYK, restauracja w domu przy ul. Wojciechowskiego 86 (ob. ►ul. Gliwicka), zał. w 1904, jej pierwszym właścicielem był ►Johann Stanislowski, a po jego śmierci należała kolejno: do Teodora Golczyka, co najmniej od 1927 do Józefiny Golczyk, w okresie okupacji do Richarda Golczyka. Przed wybuchem I wojny światowej jedno z pierwszych miejsc ćwiczeń i występów gniazda ►Towarzystwa Gimastycznego „Sokół” Załęże (1913); mieścił się w niej lokal wyborczy w czasie wyborów do Reichstagu (1912) i wyborów komunalnych (1919). Po podziale Górnego Śląska odbywały się tam zebrania organizacje niemieckich, np. ►Bergarbeiterverband, ►Deutsche Sozialistische Arbeitspartei, ►Bund fur Arbeiterbildung, oraz polskiego ►Związku Obrony Kresów Zachodnich.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski, sygn. 809; Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, sygn. 107; AUM, zesp 1, sygn. 2436; „Katolik” 1913, nr 153; „Górnoślązak” 1912, nr 17.

GOŁĄB Jan (1893, Załęska Hałda – 2 XI 1944, Groß-Roßen), uczestnik trzech powstań śląskich, obrońca Katowic w kampanii wrześniowej 1939); 18 VII 1944 został aresztowany przez gestapo i przewieziony do obozu koncentracyjnego, gdzie został zamordowany. Mieszkał na ►Kolonii Kopalni Wujek.
APK, zesp. Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, sygn. 2362.

GONAR, Fabryka Narzędzi Górniczych, wybudowana w l. 1972–1974 na ►Obrokach; w l. 1977–1997 Gonar (od 1977 połączony z firmą Moj-Rapid) funkcjonował jako jeden z zakładów Fabryki Sprzętu i Narzędzi Górniczych Fasing (największa jego inwestycja na szwedzkiej licencji Fagersta); od l. 90. XX w. samodzielny. W 1998 Fasing powołał spółkę Fasing-Gonar Sp. z o.o.; w 1999 Stefan Król w ramach prowadzonej działalności gospodarczej pod firmą „KROLMET” Stefan Król nabył i objął 100% udziałów, zmieniając nazwę na Gonar Sp. z o.o. Od czasu, kiedy nastąpiła zmiana właściciela, spółka dynamicznie się rozwija, powstawały nowe podmioty, m.in.: Gonar-Systems International Sp. z o.o. (2002), Gonar-Walcownia Rur Sp. z o.o. (2004), Gonar International S.A. (2008), Gonar Bis Sp. z o.o. (2006), Gonar Bułgaria, Gonar Australia, Tasum Gonar. Firma produkuje narzędzia górnicze dla kopalń węgla kamiennego, kopalń rud metali nieżelaznych i kamieniołomów, narzędzia i urządzenia dla drogownictwa, leśnictwa, hut żelaza, przemysłu petrochemicznego i mineralnego, a także dla przedsiębiorstw budowlanych. Specjalizuje się w produkcji łańcuchów ogniwowych przeznaczonych dla: górnictwa, rybołówstwa, energetyki, budownictwa i transportu, produkuje też inne narzędzia i urządzenia. Ponadto laboratoria badawcze spółki prowadzą działalność usługową w zakresie analizy składu chemicznego stali, pomiarów twardości, badań mikro- i makrostrukturalnych i kontroli niektórych przyrządów pomiarowych. Od 1977 zatrudnia 2,1 tys. pracowników; kierownik: Andrzej Mikucki. Patronuje Towarzystwu Ogródków Działkowych ►Gonar.
Przemysł maszyn górniczych: 1945–1985. Katowice 1985; http://gonar.com.pl/o-nas.

GONAR, Rodzinne Ogródki Działkowe, zał. na pocz. l. 80. XX w. na ►Obrokach pod patronatem Fabryki Narzędzi Górniczych ►Gonar. W 2010 składały się z 90 działek o łącznej pow. 2, 87 ha.
http://bip.um.katowice.pl/dokumenty/2010/1/5/1262696829.pdf.

GÓRNICTWO WĘGLA KAMIENNEGO, podstawowa gałąź gospodarki w dziejach miejscowości. Przyznane sądownie pola górnicze eksploatowano od 1792 początkowo w południowej części Załęża (kopalnie: ►Charlotte, ►Victor, ►Klenie Helene), od 1840 w części północnej (►kopalnia "Kleofas"). Właścicielami kopalń byli: Wilhelm Jänkner, Karol Wachowski, Fryderyk von Wrochem, Daniel Freytag, Loebel Freund, Karol Neumann, ►Chrystian Gustaw von Kramsta, ►Karol Godula, po 1880 ►Giesche SA, Hohenlohe. Odbiorcami węgla były huty cynku, ►dwór w Załężu. W górnictwie węgla kamiennego pracowało 40% mieszkańców Załęża (np. na pocz. l. 50. XX w. pod względem zatrudnienia górnictwo zajmowało 2 miejsce – po hutnictwie). Z górnictwem załęskim były związane 2 instytucje podległe Ministerstwu Górnictwa i Energetyki: ►Zasadnicza Szkoła Górnicza KWK „Kleofas” i ►Zakład Remontowo-Budowlany przy Katowickim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego. Zob. też ►Kult św. Barbary.
APK, zesp. Ministerstwo Górnictwa i Energetyki odc. II, sygn. 246; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

GÓRNICZA ULICA zob. ►Wiśniowa ulica

GÓRNIK I, Rodzinne Ogródki Działkowe przy ►kopalni „Kleofas” w ►Załęskiej Hałdzie przy ►ul. Kombajnistów ; w 2007 zajmował obszar 15,5 ha podzielony na 120 działek.

GRIMLOWSKI Karol Alfons (21 XII 1909, Katowice Załęże – 5 IX 1939, Katowice), asystent biurowy, uczestnik walk w obronie Katowic we IX 1939, zastrzelony na polu chwały.
APK, zesp. Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, sygn. 2362.

GROßER OSIEK, nazwa topograficzna na planie rękopiśmiennym obszaru Kuźnicy Boguckiej, Katowic, Brynowa i Załęża z 1686 (zob. ►Wielki Osiek).
Osady i osiedla. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i spoleczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 1. Katowice 2012.

GROTA LOURDZKA, obiekt małej architektury sakralnej wykonany z piaskowca, usytuowany na placu kościelnym ►kościoła p.w. św. Józefa w Załężu; ufundowany 1904 przez Roberta i Anzelmę Jocheńskich; 8 XII 1933 figurę św. Bernadety ozdobiono aureolą.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. AL 2517; „Gość Niedzielny” 1934, nr 1.

GRUPA UKRZYŻOWANIA zob. ►Krzyż Kalwaryjski

GRÜNFELD zob. ►Kaisergarten

GRÜTZMANN Fryderyk (18 VIII 1905, Załęże – 23 XII 1941, KZ Auschwitz), piekarz w Załężu, działacz kolarski, pierwszy prezes Związku Cyklistów i Motocyklistów Województwa Śląskiego (1923).

GRZELAK Seweryn (8 VIII 1900, Biskupice k. Ostrowa Wlkp. – ?), kapral Wojska Polskiego, górnik, działacz związkowy. Od 1922 mieszkał w Załężu (przy ul. Limanowskiego), pracował w ►kopalni "Kleofas"; w 1929 uległ wypadkowi. Pełnił funkcje prezesa Oddziału Górników ►Związku Związków Zawodowych (referent oświatowy w Zarządzie Głównym) oraz sekretarza ►Związku Towarzystw Polskich w Załężu.
APK, zesp. Dyrekcja Policji Katowic, sygn. 40.

GUSTAV, szyb kopalni ►„Charlotte”, głęb. 18,79 m, zgłębiony w l. 1865–1867; nazwa patronimiczna na cześć ►Christiana Gustawa von Kramsta – właściciela kopalni od 1853.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

GÜTTLER, szyb kopalni ►„Charlotte”, głęb. 11,23 m, zgłębiony przed V 1823; nazwa o nieustalonym rodowodzie.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

GWIAZDA ZAŁĘŻE, klub tenisa stołowego, wzmiankowany w 1933, organizacyjnie podlegał Chrześcijańskiemu Związku Młodzieży ►„Odrodzenie” i wraz z nim upadł w 1934. Liczył 14 członków. Funkcję prezesa pełnił Eugeniusz Szeliga.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża