W

 

WAJDY OSIEDLE, 4 skupiska bloków wielkopłytowych, budowane w 1. 80 XX w. budynki o zróżnicowanym kształcie; zlokalizowane pomiędzy ►ul. K. Hoppego i ►Biblioteką Miejską w Bogucicach. Na terenie osiedla znajdują się: ►figura Matki Boskiej Boguckiej (ufundowana przez parafian w 2001), boisko osiedlowe, 2 pawilony usługowe, place zabaw.
http://www.ksm.katowice.pl/index 4.

WARSZAWA (Warszawa I/II, pierwotnie Mauve), szyb ►kopalni „Katowice”, wdechowy i odwadniający; w 1885 osiągnął 4 poziom wydobywczy 390,75 m, w l. 1912–1923 pogłębiony do 473 m; został unieruchomiony ok. 1999. Obecnie na wieży na wys. 37 m platforma widokowa w ►Muzeum Śląskim.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

 

WARSZAWIANKA, restauracja z barem przy ►ul. 1 Maja 23. Przed 1918 jej właścicielami byli Sara Fridländer, Paul Krebs; od ok. 1926 do 1939 należała do Piotra Cygana (od 1930 z wędzarnią kiełbas i wędlin, warsztatem masarskim); w 1939 pod nazwą „Parol” przeszła w ręce Klary Cygan; od 1946 przejął ją Józef Sierża. W 1926 w restauracji mieścił się lokal wyborczy w wyborach do Rady Miejskiej Katowic; była też miejscem obrad Zjednoczenia Zawodowego Polskiego z Zawodzia (oddział metalowców i rzemieślników) i Polskiej Partii Socjalistycznej – Frakcja Rewolucyjna.
AUM, zesp. 1, sygn.1077; „Gazeta Robotnicza” 1926, nr 217.

WAWEL, fabryka przemysłu spirytusowego, zał. 1925 przy ul. Krakowskiej 88 (ob. ►ul. 1 Maja) przez Józefa Pissarka; w l. 1927–1939 funkcjonowała pod nazwą Parowa Fabryka Wódek, Likierów i Esencji, w l. 1939–1945 – Brennspirytus-Vertribstelle. Specjalnością zakładu był wyrób likierów afrykańskich. W okresie okupacji działała restauracja przyfabryczna. Po II wojnie światowej pomieszczenia zajęła fabryka ►Paradis.
AUM Katowice, zesp. 1, sygn. 1241.

WĄGRODA, płot okalający wieś ►Bogucice z jedną bramą; odnotowany w źródłach kartograficznych – na ►mapie Hindenberga z 1636.
P. Piwowarczyk: Rolnictwo i rolnicy w Bogucicach ze szczególnym uwzględnieniem rodziny Nytzów. Chorzów 2017.

WEŁNOWIECKI RÓW, popularna nazwa wąskiej doliny potoku (ob. wyschniętego), dł. 2,4 km, płynącego z północy na południe (z kolonii Alfred w Wełnowcu do Rawy); historyczna granica pomiędzy parafią bogucicką i parafią chorzowska; obecnie obok ►ul. J.N. Stęślickiego rozdziela ►Koszutkę od Dębu; teren zagospodarowany: ►Park Budnioka z boiskiem piłkarskim ►Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji „Rapid”.
G. Grzegorek, J. Psiuk: Wodociągi i kanalizacja Katowic. Katowice 2014.

WEŁNOWSKA ULICA zob. ►Katowicka ulica

WĘDLINIARZE zob. ►Rzemiosło branży mięsnej

WIECHEĆ Stanisław (5 IX 1904, Bębło – 20 VI 1975, Katowice), działacz społeczno-polityczny. Od 1921 przebywał na Górnym Śląsku; brał udział w III ►powstaniu śląskim; od 1924 służył w 73. Pułku Piechoty, gdzie ukończył półroczną Szkołą Podoficerską. Pracował w Hucie ►Ferrum, był członkiem Rady Zakładowej, organizował życie społeczne w Zawodziu (wycieczki, zabawy). Był członkiem zarządu koła ►Związku Powstańców Śląskich w Zawodziu; w 1939 walczył w obronie Katowic (Zawodzie, Bogucice, Katowice, Załęże), wycofywał się z 73 p.p. Po powrocie do Katowic był więziony w Katowicach i Rawiczu; zesłany do KZ w Buchenwaldzie. Po zwolnieniu wrócił do Zawodzia w III 1940, był członkiem Polskiej Organizacji Partyzanckiej, komendantem placówki w Zawodziu. W czasie okupacji przebywał na robotach przymusowych w Niemczech; był więźniem KL Auschwitz. Po 1945 członek zarządu ►Związku Weteranów Powstań Śląskich i ►Polskiego Związku Zachodniego.
Zbiory Specjalne Biblioteki Śląskiej, Kronika Koła Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Katowicach-Zawodziu, t. 2, sygn. R 2153 III.

WIECZOREK Zygfryd (21 II 1900 – 7 IX 1939, k. Tarnowa), halmistrz (kierownik hali ?) w Rzeźni Miejskiej w Katowicach; od 24 VIII 1939 zmobilizowany – żołnierz 73. Pułku Piechoty, uczestnik walk obronnych we IX 1939; padł na froncie. Mieszkał przy ►ul. Szerokiej w Zawodziu.
APK, zesp. Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, sygn. 2362.

WILHELMS FREUDE, pole górnicze (1 kopalnia znalazcza i 1200 miar) na terenie Bogucic, nadane 2 III 1840 przez Wyższy Urząd Górniczy w Brzegu Wilhelmowi Schneiderowi i ►Wincklerom; wolne kuksy (skreślone 1899) zostały przyznane ►dominium boguckiemu i Spółce Brackiej; w późniejszym okresie kuksy znalazły się w posiadaniu ok. 40 osób; wraz z konsolidacją katowickich pól jego części zostały wymienione na inne na części pól ►Albert i ►Präserwativ.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

WINCKLER Franz (Franciscus) (4 VIII 1803, Tarnów w pow. ząbkowickim – 6 VIII 1851 k. Lublany), posiadacz ziemski, przemysłowiec, współtwórca przemysłu Katowic, który przyczynił się do przyszłego nadania im praw miejskich. Pochodził z niezamożnej rodziny zarządcy majątku ziemskiego. Uczęszczał do szkół w Kłodzku, Nysie oraz szkoły górniczej w Tarnowskich Górach (gdzie poznał Friedricha Wilhelma Grundmana). Pracował jako górnik w kopalniach węgla kamiennego w Zabrzu i Królewskiej Hucie. Był sztygarem w kopalni „Maria” w Miechowicach (obecnie dzielnica Bytomia), której po pewnym czasie został zarządcą; po śmierci właściciela – Franza Aresina – został zarządcą jego całych dóbr. Już jako współwłaściciel (poślubił wdowę po Franzu Aresinie) powiększył je poprzez zakup ►dóbr rycerskich Bogucice-Katowice z osadami ►Karbowa i Brynów (1839, od Karla F. Lehmanna) oraz ►ordynacji mysłowickiej po ►Mieroszewskich (1841, od rządu pruskiego). Za zasługi dla rozwoju regionu w 1840 został mu nadany przez króla Prus tytuł szlachecki. W Katowicach ustanawił zarząd swoich dóbr, a zarządcą swojego przyjaciela Friedricha Grundmana, który wraz z Richardem Holtzem przyczynili się do rozwoju Katowic i nadania im praw miejskich. Zgromadził duży majątek, m.in. był właścicielem lub współwłaścicielem 69 kopalń węgla kamiennego, 14 kopalń rud, wielu hut cynku i żelaza. Jego córka z pierwszego małżeństwa z Alwiną Kalide, siostrą śląskiego rzeźbiarza Theodora Erdmanna Kalide, ►Waleska Tiele-Winckler, kontynuowała dzieło ojca razem ze swoim mężem ►Hubertem Tiele-Winckler.
A. Kuzio-Podrucki: Tiele-Wincklerowie. Arystokracja węgla i stali. Tarnowskie Góry 2017.

WRZESIEŃ 1939. Działania militarne w Bogucicach w dniach 1–4 IX koncentrowały się głównie wokół obrony ►kopalni „Katowice”, odparty został atak grupy freikorzystów z Bytomia (dowódca Wulffen); walki toczyły się w rejonie ►cegielni kopalni Katowice i składów drewna, regularnymi patrolami zostały objęte rejony stacji benzynowej przy ul. Zamkowej. Po rozbiciu bojówek niemieckich na Bederowcu oddziały pod dowództwem ►Franciszka Kruczka, zanim wycofały się przez Małą Dąbrówkę i Milowice, oddał hołd (salwę honorową) poległym pod Wyrami żołnierzom polskim w czasie ich pogrzebu na ►Cmentarzu Bonifraterskim. Oddziały polskie przemieszczające się przez Zawodzie były ostrzeliwane przez niemieckie oddziały od strony lotniska na Muchowcu. Polskie oddziały dotarły do Wielkiego Książa w pow. miechowskim (gdzie zostały rozbite przez hitlerowskie oddziały zmotoryzowane); resztki połączyły się z wojskiem polskim pod Janowem Lubelskim i walczyły u jego boku. Na wojskowy został przekształcony ►Szpital Zakonu Bonifratrów w Bogucicach, służbę medyczno-sanitarną pełnili tam harcerze. W Zawodziu silnym oddziałem złożonym z powstańców śląskich i członków ►Oddziałów Młodzieży Powstańczej dowodzili ►Karol Orendorz i ►Jan Hassa; działania defensywne objęły stację benzynową przy ►ul. I. Paderewskiego. Oddział pozostał w Zawodziu po wycofaniu się z Katowic wojska polskiego; ujęci zostali i rozstrzelani: ►Jan Hassa, Ignacy Hassa, ►Ryszard Hassa, Adam Parczyk, Józef Jarzyna. Harcerze pomagali w obsłudze punktu przyjmowania uchodźców z polsko-niemieckiego pasa granicznego w ►Szkole Podstawowej nr 14 im. Królowej Jadwigi. Z mieszkańców Zawodzia ważne funkcje dowódcze pełnili ►Rudolf Niemczyk (komendant na pow. katowicki) i ►Paweł Tendera (komendant hufca miejskiego Związku Harcerstwa Polskiego).

WYSPIAŃSKIEGO Stanisława ULICA (I) (Sadlerstraße, Zygmunta Krasińskiego, Loganrstraße), obecnie nieistniejąca ulica (w układzie równoleżnikowym) w ►Zawodziu; łączyła ul. gen. Józefa Hallera (ob. ►ul. Bohaterów Monte Cassino) z ►ul. K. Marcinkowskiego (w ich narożniku znajdowała się ►Kolonia Huty Ferrum); w okresie okupacji hitlerowskiej przedłużona do ►ul. Szerokiej. Powstała ok. 1905; została zlikwidowana prawnie w 1983, funkcjonowała jeszcze w poł. l. 90 XX w. W okresie międzywojennym właścicielem kamienicy i stolarni był Bruno Hesse, placówkę handlową (towary spożywcze) prowadziła Helena Konieczna, działało przedszkole i place zabaw dla dzieci; po II wojnie światowej przy ulicy mieściły się: ogród jordanowski, baraki kwaterunkowe, świetlica dziecięca, Stacja Opieki nad Matką i Dzieckiem Huty „Ferrum”.
AUM Katowice, zesp. 1, sygn. 2525–2526; APK, zesp. Centralny Zarząd Przemysłu Hutniczego Katowice, sygn. 1269; Skorowidz branż przemysłu, handlu, finansów, rzemiosła i zawodów wyzwolonych. Województwo śląskie 1929/1930. Katowice 1930; Księga adresowa Wielkich Katowic. Katowice 1935; Uchwała nr XXVIII/116/1983 r. Miejskiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 28 lutego 1983r. w sprawie zniesienia nazw 16 nieistniejących już ulic w Katowicach; Zbiór statutów miejscowych. Cz.5 (budownictwo). Katowice 1929; E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia historyczna dzielnicy Katowice-Zawodzie i parafii pw. Opatrzności Bożej. Katowice 1996.

WYSPIAŃSKIEGO Stanisława ULICA (II), zlokalizowana w ►Zawodziu, dł. 185 m, w układzie południkowym, łączy ►ul. 1 Maja z ►ul. K. Marcinkowskiego; Została utworzona decyzją władz miejskich Katowic w 2013; w pobliżu po stronie zachodniej znajduje się ►Ośrodek Sportowy „Słowian”.

WYZNANIA, w Bogucicach, Koszutce i Zawodziu od początku do l. 30. XX w. były zdominowane przez ►katolickie wyznanie wiary; wspierane przez właścicieli Bogucic (m.in. ►Katarzynę Salomonową i ►Mieroszewskich) było realizowane w ►kościele p.w. św. Szczepana i ►kościele p.w. św. Szczepana i Doroty, w okresie międzywojennym również w ►kościele Opatrzności Bożej i ►kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa; w zgromadzeniach zakonnych (►bonifratrzy, ►boromeuszki, ►Córki Miłości, ►jadwiżanki, ►Zgromadzenie Misjonarzy z Marienhill, ►Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej, ►służebniczki); propagowano przede wszystkim kulty świętych (zwłaszcza Matki Bożej), prowadzono działalność charytatywną, misyjną, oświatową i kulturalną w licznych organizacjach parafialnych (w tym m.in. ►chórze p.w. św. Cecylii). Oprócz katolicyzmu w Bogucicach występowali przedstawiciele religii mojżeszowej (judaizm), ►protestantyzmu (ewangelicy), pod koniec XX w. baptyści (od 1978 z własną świątynią, zob. ►Zbór Baptystów w Bogucicach), w l. 30. XX w. pojawiło się 4 ►grekokatolików; czynnikiem spajającym był ekumenizm. Z sekt w 1946 pojawili się w Zawodziu (►ul. I. Paderewskiego), a w l. 70. XX w. na Koszutce świadkowie Jehowy.
AKAD, zesp. Akta Lokalne 1093.

WYŻSZA SZKOŁA DLA DZIEWCZĄT, placówka oświatowa – szkoła gospodarstwa domowego wraz z pensjonatem, założona w 1858 i powierzona ►boromeuszkom. Przyjmowała uczennice z zamożniejszych rodzin. Dochody tej placówki służyły utrzymaniu ►Sierocińca. W 1876 uległa likwidacji.
I. Mierzwa: Zaangażowanie charytatywne parafii bogucickiej od połowy XIX w. po czasy współczesne i J. Myszor: Parafia p. w. św. Szczepana w Bogucicach w XIX i na początku XX w. W: Parafia bogucicka. Tradycja i współczesność. Księga jubileuszowa. Red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło. Katowice 2000.

 


LEKSYKON BOGUCKI

WSTĘP

Leksykon bogucicki ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 2000 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Bogucic z ich obszarem dworskim, Zawodziem, Koszutką, Kuźnicą Bogucką, Burowcem i włączoną już po I wojnie światowej do Dzielnicy II kolonią Agnes-Amanda, różniące się od współczesnych. Uwzględniono także najdalszy zasięg parafii p.w. św. Szczepana Męczennika. Miejscowości, które jej podlegały (Katowice, Kuźnica Bogucka, Dąbrówka Mała, Załęże, Brynów), zostaną opisane w kontekście ich związków z kościołem. Ponadto opisane zostaną struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowały miejscowości Bogucice i Zawodzie (jednostki terytorialne takie, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z Bogucic, Koszutki, Zawodzia, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Bogucic – przedstawiciele rodów Salomonów, Mieroszewskich, Tiele-Wincklerów, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy, osoby zasłużone dla nauki polskiej).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą  większości ulic Bogucic, Koszutki i Zawodzia), nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych, jak i z onomastyki ludowej (np. Tyfus, Drajok, Mrówcza Górka). Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Bogucic (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z  szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np.  hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Bogucic, Koszutki i Zawodzia opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną, pozaszkolną i akademicką, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne granice bogucic
Współczesne granice Bogucic