W

 

WALTER zob. szyb ►Fortuna II.

WAßERMANN WEG zob. ►ks. Pawła Pośpiecha ulica

WIDUCH Wawrzyniec (10 VIII 1872, Bujaków – 22 VII 1946, Katowice-Dąb), działacz samorządowy; ostatni (1922–1924) burmistrz Załęża, członek Rady Miejskiej Katowic, współzałożyciel (1923) i członek zarządu Śląskiego Okręgowego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych w Katowicach, prezes ►Ochotniczej Straży Pożarnej w Załężu. Brat Jana Widucha – architekta. Pochowany na cmentarzu parafialnym w Dębie.
APK, zesp. Miasto Katowice, sygn. 142; A. Steuer: Kalendarium dziejów Katowic. Katowice 2001.

Korespondencja adresowana do burmistrza Wawrzyńca Widucha

WITOSA OSIEDLE, północna-zachodnia dzielnica Katowic, położona między Załężem, Załęską Hałdą – Brynowem i miastem Chorzów. Granice wyznaczają: ►autostrada A4, ►ul. Feliksa Bocheńskiego, ►Las Załęski oraz ►linia kolejowa nr 137. Zajmuje powierzchnię 3,49 km² (2,11% powierzchni miasta), w 2007 liczyła 12 401 mieszkańców (3,9% ludności miasta). Osiedle powstało na przełomie l. 70. i 80. XX w. na terenie ►Załęskiej Hałdy w miejscu wyburzonego osiedla fińskich domków ►Załęska Hałda. W 1983 nadano mu imię Wincentego Witosa. Jego zabudowę tworzą bloki z wielkiej płyty, w przeważającej części wielokondygnacyjne (od 2 do 11 pięter), wzdłuż ulic: ►Norberta Barlickiego, ►Michała Ossowskiego, ►Eugeniusza Kwiatkowskiego i ►Macieja Rataja (siatkę ulic oprócz nich tworzą: ►ul. Piotra Bardowskiego, ►ul. Henryka Dulęby, ►ul Kolońska, ►ul. Stanisława Kossutha, ►ul. Tadeusza Michejdy, ►ul. Ignacego Mościckiego, ►ul. Walerego Sławka, ►ul Wincentego Witosa). Projektantami osiedla byli: Janusz Grzegorczyk, Marek Oleś, Jerzy Rak i Andrzej Trybuś; projekt otrzymał I nagrodę w konkursie SARP. Położone jest na wys. 270–300 m n.p.m., pomiędzy ►obniżeniem Rawy (część północna) a ►Kochłowickimi Wzgórzami (część południowa), w niecce górnośląskiej (z dominacją osadów karbońskich – łupki, piaskowce i zlepieńce zawierające pokłady węgla kamiennego; pod utworami karbońskimi znajdują się osady z okresu dewonu – głównie margle, zlepieńce i dolomity; całość przykryta osadami czwartorzędowymi – polodowcowymi – jak gliny zwałowe, żwiry, piaski, muły, zlepieńce, iły). Pomimo silnej urbanizacji, na osiedlu występuje dużo terenów zielonych: lasy położone w zachodniej częśći (dęby, kompleksy brzozowo-sosnowe) oraz obszary zieleni urządzonej (►skwer rotm. Witolda Pileckiego, ►plac św. Herberta). Na terenie osiedla znajdują się Rodzinne Ogrody Działkowe (stan z 2014): ►Baildon, ►Gonar i ►Nadzieja. Połączenia komunikacyjne – autobusowe: z Bogucicami, Chorzowem Batorym, Chorzowem II, Dąbrówką Małą, Dębem, Halembą, Janowem, Józefowcem, Kochłowicami, Ligotą, Ochojcem, os. Tysiąclecia, Piotrowicami, Szopienicami, Śródmieściem i Załężem (linie KZK GOP nr: 51, 70, 109, 115, 130, 130N, 138, 165, 177, 193, 238). Obiekty: ►kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta, ►krzyż Boża Męka, ►Zespół Szkół Ogólnokształcących, ►Zespół Szkół Prywatnych, 4 przedszkola miejskie (nr 13, nr 50, nr 85, nr 94), baza Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. w Katowicach, Klub Osiedlowy ►Plus, ►Miejska Biblioteka Publiczna nr 12, punkty handlowe: małe sklepy należące do osób prywatnych oraz sklepy wielkopowierzchniowe (w tym obiekty sieci Biedronka, Lewiatan, Rabat), Prokuratura Rejonowa Katowice-Wschód, ►Śląski Oddział Wojewódzki Narodowego Funduszu Zdrowia, ►Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych, kluby sportowe: ►Goliat, ►Zawisza. Przez tereny osiedla przebiegają: ►Szlak Turystyczny 25-lecia PTTK, ►Trasa rowerowa nr 103.


WITOSA Wincentego ULICA, główna ulica w katowickiej dzielnicy ►Osiedle Witosa, wytyczona na ►dworskich obszarach w Załężu, ten sam status miała na osiedlu fińskich domków ►Załęska Hałda. W l. 80. XX w. przy ulicy wzniesiono budynki mieszkalne z „wielkiej płyty”; 4- i 8-kondygnacyjne bloki zaprojektowali: Jerzy Rak, Marek Olas, Andrzej Trybuś i Janusz Grzegorczyk z firmy „Inwestprojekt Katowice”. Ulica ma ważne znaczenie komunikacyjne, usytuowane są przy niej: rondo Aleksandry Śląskiej, rondo Józefa Olejniczaka, ►skwer rotm. Witolda Pileckiego, ►plac św. Herberta i krzyż przydrożny z pocz. XX w. Siedziby mają: ►Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 7 (Gimnazjum nr 6, Szkoła Podstawowa nr 33), ►Zespół Szkół Prywatnych, firmy handlowo-usługowe, biura rachunkowe, prywatna szkoła podstawowa, Biuro Projektowo-Inwestycyjne Służby Zdrowia, Complex of Silesian International Schools, Poradnia dla Dorosłych i Dzieci, Miejskie Przedszkole nr 13.

WLADISLAWA zob. ►Fortuna.

WOLNOŚĆ ZAŁĘSKA HAŁDA, RKS, piłkarski, zał. 24 VII 1932 z siedzibą przy ►ul. Załęska Hałda; członek Stowarzyszenia RKS w Katowicach. Pierwszy występ 15 VIII 1932 (porażka z RKS Katowice 1:5 z okazji święta sportu robotniczego); 2 członków grało w reprezentacji Katowic w meczu z RKS Mikulczyce. Próba reaktywacji w 1945 przez działaczy ►OMTUR i ►PPS z ►Załęskiej Hałdy zakończyła się na jednym apelu prasowym. Prezes: Faustyn Derej.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

WROCHEM Fryderyk von (? – 1837, Załęże), syn starosty raciborskiego Jana Henryka Wrochema; współwłaściciel (z żoną Charlottą z d. Skrbensky) Załęża w l. 1807–1837; współudziałowiec kopalń ►Charlotte, ►Helena; w 1827 podpisał ►reces uwłaszczeniowy dla chłopów załęskich.
Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 1. Katowice 2012.

WRZESIEŃ 1939. W pierwszych dniach ►II wojny światowej do Załęża dotarła grupa wycofujących się powstańców chorzowskich (200 osób); dowódcą samoobrony powstańczej był Leon Bazan. Walki koncentrowały się początkowo wokół zakładów pracy; na terenie ►Huty Baildon skupiło się 40 powstańców uzbrojonych w 2 działka przeciwlotnicze (ich obsługą zajmowali się Teodor Dudek i komendant Michalski). 3 IX 1939 na posterunku pozostała grupa powstańców Bronisława Pospiera; oddziały samoobrony broniły się 3 IX na ►Załęskiej Hałdzie; do 4 IX w ►Zamku Załęskim stacjonował oddział ►Mariana Tułaka (ostrzeliwany przeszedł przez centrum Katowic do Bogucic i Sosnowca); 5 IX do Załęża wdarła się grupa Wulfenna. Po kapitulacji Katowic ostatnie walki toczyły się w ►Lesie Załęskim; rannych dobito w egzekucjach. Zginęli: ►Teofil Patalong, Paweł Bluszcz, Paweł Bromboszcz, ►Robert Oleś, ►Wilhelm Praus, Edmund Szwed (na boisku sportowym). Mieszkaniec Załęża ►Jerzy Lis pełnił wówczas funkcję zastępcy komendanta Chorągwi Śląskiej ZHP.
P. Dubiel: Wrzesień 1939 na Śląsku. Katowice 1963.

WSCHODNI (pierwotnie Schwarzenfeld), szyb wentylacyjny ►kopalni „Kleofas”, zaprojektowany w 1888 (głębokość 110 m), połączony z polem eksploatacyjnym WSCHODNIM I na poziomie 86 m. Początkowo drewniana wieża szybu w 1904 została zastąpiona metalową, a kołowrót ręczny zmieniony na elektryczny. Po 1922 połączony systemem transportowym Koleje Kopalni Kleofas (do 1981) z lokomotywownią; w szybie znajdował się m.in. magazyn cegieł.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; P.Nadolski, K. Soida, D. Keller, E. Wieczorek , Węzeł kolejowy Katowice 1846–2017, Katowice 2017.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża