S

 

SAPA Stanisław (8 II 1903, Załęska Hałda – 23 XI 1963, Katowice), pseud. Stary Pies, działacz młodzieżowy, harcerz. Był pionierem harcerstwa w Katowicach, założycielem i pierwszym drużynowym ►Pierwszej Harcerskiej Drużyny im. Bolesława Chrobrego w Załężu (6 VI 1920), od XI 1920 ►Drugiej Harcerskiej Drużyny im. Jana III Sobieskiego, po 1922 komendantem w Górnośląskim Okręgu Męskim Związku Harcerstwa Polskiego, delegatem na I kongres instruktorów harcerskich w Brześciu nad Bugiem, w l. 1926–1928 komendantem Męskiego Katowickiego Hufca Harcerskiego, od 1928 członkiem Zarządu Komendy Męskiej Chorągwi Śląskiej Związku Harcerstwa Polskiego w Katowicach; uczestniczył w Zlocie Harcerskim w Spale (1935). W 1939 wrócił do pracy w Pierwszej Harcerskiej Drużynie im. Bolesława Chrobrego w Załężu, po wybuchu II wojny światowej należał do jej tajnych struktur i brał udział w ►ruchu oporu (sekretarz Tajnej Drużyny Harcerskiej). W l. 1945–1950 (po amputacji nóg) prowadził ograniczoną działalność w harcerstwie. Syn ►Józefa Sapy. Pochowany na ►cmentarzu parafialnym w Załężu.
T. Czylok: O tych co tworzyli górnośląskie harcerstwo. „Harcerstwo” 1994, nr 6; Harcerski Krzyż. W hołdzie katowickim instruktorom. Katowice [b.r.w.].

SCHWARZENFELD zob. szyb ►Wschodni.

SIEROCINIEC, instytucja opieki i wychowania dzieci w wieku 3–18 lat, zał. 1900 przy ►Domu Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek w Załężu. W 1900 przebywało tam 40 dzieci, po przyłączeniu Śląska do Polski także 5 starców; w 1932 sprawowano opiekę nad 26 dziećmi; niektóre dzieci były utrzymywane ze środków Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej. Sierocińcem kierowała s. Damiana.
AKAD, zesp 77, sygn. 3; AKAD, Akta Lokalne, sygn. 3805; Sto lat służby sióstr św. Jadwigi w Katowicach 1899–1999. Katowice 1999.

skiba-stanislaw

SKIBA Stanisław (25 III 1887, Załęże [?] – 22 I 1970, Katowice), lekarz. Studiował we Wrocławiu i Lipsku, dyplom uzyskał w 1914 w Monachium. Od 1919 pracował jako lekarz w ►Spółce Brackiej na Załęże. Był ławnikiem w Radzie Gminnej w Załężu, działaczem w miejscowym ►Komitecie Plebiscytowym, członkiem Komisji Parytetycznej w III powstaniu śląskim, lekarzem 3 pułku piechoty. Od 1928 działał w Bielszowicach; więzień Dachau i Sachsenhaussen.
K. Brożek: Polscy lekarze na Górnym Śląsku i Śląsku Cieszyńskim od końca XIX do połowy XX wieku. Katowice 2009.

slawinski-wiktor

SŁAWIŃSKI Wiktor (26 VIII 1893, Karwina –1 V 1973, Kraków), działacz sokoli. Absolwent Gimnazjum Polskiego w Cieszynie i Polskiej Szkoły Górniczej w Dąbrowie k. Karwiny. Od 1909 w polskim ruchu sokolim w Orłowej; w 1911 założył gniazdo w Pietwałdzie i do 1919 sprawował funkcję naczelnika. W 1910 uczestniczył w Zlocie Grunwaldzkim, a w 1914 w kursie dla podoficerów Stałych Drużyn Sokolich. Do 1917 służył w armii austriackiej, brał udział w rozbrajaniu austriackiej załogi w kopalni „Eugeniusz” w Pietwałdzie. W 1919 zmuszony do opuszczenia Zaolzia. W l. 1919–1923 pracował w kopalni „Brzeszcze”. Do 1928 przebywał we Francji, pracę zawodową łączył ze społeczną w Związku Sokołów Polskich we Francji, został naczelnikiem tej organizacji. Po powrocie do kraju zatrudnił się jako sztygar na kopalni „Wujek”. Ożywił gniazdo ►TG „Sokół” w Załęskiej Hałdzie. Pełnił funkcję sekretarza, a od 1935 przewodniczącego komisji oświatowej Dzielnicy Śląskiej TG „Sokół” w Polsce; propagował zakładanie biblioteczek przy gniazdach sokolich, był zwolennikiem akcji oświatowej. W okresie okupacji hitlerowskiej pracował w tartaku, po 1945 w Centrali Zarządu Przemysłu Węglowego w Katowicach, w departamencie szkolnictwa zawodowego Ministerstwa Górnictwa i Energetyki w Katowicach. W l. 1953–1954 więziony na podstawie sfałszowanych zarzutów; potem kierował Działem BHP w Dąbrowskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

SŁOMKA Józef (8 II 1893, Staromieście, pow. rzeszowski – 1 IX 1987, Katowice), pedagog. Od 1932 przebywał w Katowicach; kierował ►Szkołą Podstawową nr 24 (1932–1937) i Szkołą Podstawową nr 31 (1937–1939); był organizatorem życia społecznego na ►Kolonii Ignacego Mościckiego; prezesem Towarzystwa Ogródków Działkowych Województwa Śląskiego, redaktorem ►Działkowca Śląskiego; aktywnym działaczem ►Związku Strzeleckiego, któremu zamierzał podporządkować wszystkie inne organizacje działające na Kolonii I. Mościckiego. Pochowany na Cmentarzu Komunalnym przy ul. Panewnickiej.
A. Steuer: Kolonia imienia Ignacego Mościckiego w Katowicach-Załężu (1927–1939). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

SODALICJA MARIAŃSKA, organizacja realizująca kult maryjny. Pionierską rolę w rozwoju ruchu sodalicyjnego w diecezji śląskiej odegrała ►parafia św. Józefa w Załężu. Do prekursorów ruchu należał ►ks. Józef Kubis (w l. 30. XX w. prezes Rady Sodalicji Mariańskiej Panien Diecezji Śląskiej). W 1918 w Załężu odbył się pierwszy (z trzech) w dziejach organizacji zjazd sodalicji śląskich. Do 1939 działało 8 sodalicji: kobiet, mężczyzn, młodzieńców, panien i ich niemieckie odpowiedniki. Sodalicje niemieckie: Jungfrau Kongregation (zał. 1901) w 1901 skupiała 105, a w 1937 – 27 członkiń, włączona do Misji Wewnętrznej Diecezji Katowickiej; Marianische Frauen Kongregation (zał. 11 II 1930) w 1931 liczyła 170 członkiń, prezeski: Gertruda Ciepionka, Christine Wilczek, opiekun ks. Paweł Musialik; Männer Kongregation w 1932 gromadziło 96 członków. W l. 1945–1949 funkcjonowały wyłącznie polskie sodalicje, rozwiązane odgórnym zarządzeniem 4 IX 1949. Sodalicja Kobiet: zał. ok. 1930; w 1932 skupiała 315 członkiń, w 1937 – 353; w 1948 – 165; włączona do Misji Wewnętrznej Diecezji Śląskiej; organizowała wycieczki (m.in. do Murcek), opiekowała się chorymi sodaliskami, współpracowała z Kółkiem Komunii Wynagradzającej. Reaktywowana w 1947, funkcjonowała w podzielonej na regiony parafii, zakończyła działalność w 1949; przewodnicząca: Anna Głuch. Sodalicja Młodzieńców (Kongregacja Młodzieńców) pod opieką św. Alojzego, najstarsza na Śląsku, zał. 18 XI 1901, poświęcenie sztandaru 30 VIII 1914; w 1934 liczyła 135 członków, miała własny chór i orkiestrę, prowadziła też teatr, zapoczątkowała tradycję 6 niedziel alojzjańskich. Reaktywowana w 1945, skupiała 40–41 członków i 17 kandydatów, działała niejawnie do 1959 (ks. Brunon Białas); działacze: P. Musioł, J. Czaja; działalność: uczestnictwo w rekolekcjach. Sodalicja Mężów: jedna z dwóch w diecezji katowickiej, w 1932 skupiała 50 członków, w 1937 – 118, włączona do Misji Wewnętrznej Diecezji Katowickiej. Sodalicja Panien (p.w. św. Józefa), zał. 2 II 1901 z inicjatywy członkiń sodalicji w Bogucicach, kierownictwo sprawował ►ks. Józef Kubis, prezeską była Jadwiga Stańczykówna, od 1939 Zofia Sapówna; poświęcenie sztandaru 1905; w 1901 liczyła 104 członkinie, w 1902 – 168, w 1930 – 246, w 1932 – 250, w 1936 – 233. Do 1920 zebrania odbywały się w kościele, następnie w ►Klasztorze Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek (m.in. z rozszerzonym zarządem: Maria Płonka – sekretarz, Maria Knosała, Anna Ogórek, ►Laura Rzyczanka). Sodalicja brała udział w II Tygodniu Mariańskim; w 1918 była organizatorem I Zjazdu Sodalicji Śląskich; prowadziła wspólną działalność kulturalną z Sodalicją Młodzieńców (np. w 1933 realizując przedstawienie Dziecię Maryi). Nie była organizacją polityczną, jednak w okresie plebiscytu obwiniano ją o porażkę zwolenników przyłączenia Górnego Śląska do Polski w Załężu i korzystnych dla Niemiec wyników głosowania w gminie załęskiej; członkinie ripostowały, że u przyczyn niekorzystnych wyników leżał ferment zasiany w szeregach organizacji polskich. W grupie dziewcząt popularnością cieszyły się: czytelnictwo, dyskusje, wycieczki (np. na Górę św. Anny, do Pszowa); włączona do ruchu alojzjańskiego (od 1923 wspólne modlitwy do św. Alojzego); brała udział w zbiórkach na misje zagraniczne; aktywne członkinie uczestniczyły w losowaniu zegarków zakupionych przez proboszcza; prowadziła sekcję eucharystyczna i bibliotekę; od 1935 działała p.n. Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej; zakończyła działalność w 1940. Odrodziła się w 1945; w 1947 skupiała 35 członkiń, sekretarz: Jadwiga Oleś; w I–V 1945 organizowała zbiórki dla mieszkańców tych parafii diecezji katowickich, które najbardziej ucierpiały w wyniku działań wojennych; w 1947 przygotowała inscenizację Żywego Różańca (prezentacja na koloniach letnich w Koniakowie i w parafii); ok. 1959 odrodziła się i działała niejawnie (ks. Jerzy Leichmann).
AKAD, zesp. 77, sygn. 15; AKAD, Akta Rzeczowe, sygn. 2524; A. Głąb-Sołtysiak: Sodalicje mariańskie w diecezji śląskiej (katowickiej) w latach 1925–1939. Opole 2013; H. Gwóźdź: Cześć Maryi na Śląsku. Katowice 1937; J. Myszor: Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821–1914. Katowice 1991; „Katolik” 1921, nr 42.

SOKOLICA zob. ►Chrószcz Maria

STACJA KOLEJOWA KATOWICE-ZAŁĘŻE, przystanek, na ►linii kolejowej nr 137, ustanowiony w 1957; w l. 2014–2015 dokonano generalnej przebudowy.

STACJA OPIEKI NAD MATKĄ I DZIECKIEM w ZAŁĘŻU, instytucja podległa Wydziałowi Opieki Społecznej Magistratu w Katowicach, zał. 1926 w ►Kuchni Mlecznej, w IV 1928 przeniesiona do dawnego ►gmachu gminy przy ul. Wojciechowskiego 99. Placówką kierowali: dr Szczepański i dr Józef Głuch.
„Wiadomości Administracyjne Miasta Katowice” 1929, nr 1 i 1933, nr 1; „Polonia” 1928, nr 129.

STANISLOWSKI Johann (? – 27 XII 1908, Załęże), syn ►Mattiasa, naczelnika ►gminy Załęże; działacz samorządowy, kupiec, właściciel sklepu kolonialnego – handel cygarami, tytoniem; członek Schulverbandu (zob. ►Związek Szkolny) w Załężu; wystąpił z nieudaną inicjatywą założenia gildii strzeleckiej w Załężu. Był fundatorem kaplicy na cmentarzu parafialnym w Bogucicach oraz dzwonu dla ►Domu Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek w Załężu, a razem z żoną Konstantyną figur Pana Jezusa oraz świętych: Piotra, Jakuba, Jana w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu.
AKAD, zesp. 7, sygn. 77; AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. AL 2516; „Katolik” 1983, nr 55.

STARY PIES (pseud.) zob. ►Sapa Stanisław

STELLA, drukarnia w Załężu, zał. 1924 przy ul. Wojciechowskiego (ob. ►ul. Gliwicka) 96, właściciel Walenty Kosarz; w 1925 przeniesiona do Zawodzia. W jej miejscu funkcjonowała Wytwórnia Ksiąg Handlowych i Zeszytów Szkolnych (1925–1939); słabo wyposażona, na początku okupacji miała ulec likwidacji; przejęta przez spółkę Babisch (Walter Babisch z żoną) et Co prowadziła wytwórnię ksiąg buchalteryjnych; w l. 1945–1949 powrócono do pierwotnej nazwy.
APK, Izba Przemysłowo-Handlowa Katowice, sygn. E. 213; E. Długajczyk: Oblicze polityczne i własnościowe prasy polskiej w województwie śląskim 1922–1939. Katowice 1990.

STOWARZYSZENIE ABSTYNENTÓW zob. ►Związek Abstynentów w Załężu

STOWARZYSZENIE HODOWCÓW KUR, GOŁĘBI I PTACTWA zob. ►Związek Hodowców Drobnego Inwentarza Katowice III

STOWARZYSZENIE MŁODZIEŻY POLSKIEJ W ZAŁĘŻU (Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej, Katolickie Towarzystwo Młodzieży Polskiej), polska katolicka organizacja młodzieży, zał. 1907; należała do katowickiej centrali SMP (skarbnikiem był m.in. Ludwik Szolc). W 1924 skupiała 195 członków, w l. 30 XX w. – 205, w 1935 – 125. 5 VIII 1928 odbyła się uroczystość poświęcenia sztandaru. Do 1926 funkcjonowały: 2 zespoły palanta, 1–2 drużyny szachowe, 3 drużyny piłki nożnej. Działała też trupa teatralna (zrzeszona w Towarzystwie Teatrów Ludowych), która w 1931 wystawiła sztuki: Zwycięstwo na krzyżu, Precz z lenistwem; jej dyrektorem był ►Wiktor Jesionek. W l. 30 XX w. stowarzyszenie prowadziło drużyny: lekkoatletyczną, szczypiorniaka, tenisa stołowego, uczestniczące w rozgrywkach o mistrzostwo Śląska SMP. Patroni: ks Wilhelm Wyciślik (1927), ks. Józef Miczka; prezesi: Franciszek Lis, Alfons Grolik; wiceprezes: nauczyciel Gola; działacze: Ludwik Szolc, Paweł Mnich, Alojzy Szołtysik, Jan Koziarz; naczelnik gier: Józef Chlebicki. Osiągnięcia: 2 m. w mistrzostwach SMP diecezji śląskiej w piłce nożnej w 1935.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. 02520 i 2521; J. Myszor: Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821–1914. Katowice 1990; „Polonia” 1930, nr 1903; „Gość Niedzielny” 1935, nr 39; „Polska Zachodnia” 1928, nr 222.

STROBA Jerzy (17 XII 1919, Świętochłowice – 12 V 1999, Poznań), duchowny rzymskokatolicki. Po święceniach kapłańskich (19 XII 1942 we Wrocławiu) był wikariuszem w parafii pw. św. Marii Magdaleny w Chorzowie (1943–1945 i 1950–1952) i w ►parafii św. Józefa w Załężu (1949–1956), redaktorem „Gościa Niedzielnego” (1949–1952), a od 1951 rektorem kościoła sióstr wizytek w Siemianowicach. W 1952 uzyskał doktorat z teologii dogmatycznej na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W l. 1955–1958 sprawował urząd rektora Śląskiego Seminarium Duchownego w Krakowie i wykładał teologię dogmatyczną na Papieskim Wydziale Teologicznym w Krakowie. 4 VII 1958 został mianowany biskupem tytularnym Aradusu, ponadto sprawował funkcje: biskupa pomocniczego gorzowskiego (1958–1972), biskupa diecezjalnego szczecińsko-kamieńskiego (1972–1978), arcybiskupa metropolity poznańskiego (1978–1996), od 1996 arcybiskupa seniora archidiecezji poznańskiej. Pełnił funkcje: przewodniczącego Komisji Katechetycznej (od 1958), członka Rady Głównej Konferencji Episkopatu Polski (od 1974), wiceprzewodniczącego Rady Konferencji Episkopatów Europy (1974–1983), członka Synodu Biskupów w 1977 na temat katechizacji, Synodu Biskupów w 1985 z okazji 20. rocznicy zakończenia Soboru Watykańskiego II, Synodu Biskupów Europy w 1991, Papieskiej Komisji ds. Katechizmu (1987–1992), współprzewodniczącego Komisji Wspólnej Rządu RP i Episkopatu (od 1992), członka Komisji Stolicy Apostolskiej ds. Konkordatu (1992–1993). Pochowany w bazylice archikatedralnej Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu.
Encyklopedia wiedzy o Kościele katolickim na Śląsku – www.encyklo.pl/index.php?title=E-ncyklopedia.

SUROWCE MINERALNE, w Załężu wydobywano rudy cynku (►galman) i żelaza (►żelaziak), ►węgiel kamienny.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

SZABERPLATZ zob. ►Bazar „Załęże”

SZKOŁA EWANGELICKA W ZAŁĘŻU, utworzona w 1908 jako 2-klasowa, zatrudniała 2 nauczycieli, a kierował nią Eduard Albrecht; w 1911 uczęszczało do niej 136 dzieci (1911), należała do okręgu szkolnego Kattowitz III. Około 1926–1928 była oznaczona numerem 19, do wybuchu II wojny światowej numerem 27, a patronował jej Andrzej Frycz-Modrzewski. Na początku l. 30. XX w. 3 szkoły jednoklasowe połączone unią personalną pod kierownictwem Skalbierza; polska szkoła (nr 26) mieściła się w budynku ►Szkoły Podstawowej nr 23 im. Jana Kochanowskiego przy ul. Wojciechowskiego 99 (obecnie ►ul. Gliwicka), a niemiecka (nr 28) funkcjonowała w budynku ►Szkoły Podstawowej nr 27 przy ul. Wojciechowskiego 99 oraz w gmachu szkolnym przy ul. Wojciechowskiego 114 i w pobliskich obiektach szkolnych. W połowie l. 30. XX w. odrębność szkół wyznaniowych w Polsce została zlikwidowana.
„Wiadomości Administracyjne Miasta Katowic” 1928, nr 1 i 1933, nr 1; C. Herold, H. Cyrus: Schematismus der offentlichen katholischen und evangelischen Volkschulen des Reg.-Bez. [Regierungsbezirk] Oppeln. Statistik, Adressbuch: eine ubersichtliches Zusammenstellung aller kath.[olischen] und evang.[elischen] Schulen unter Angabe der Post, [...], Emeriten und deren Pension. Bearb. von... Breslau 1911; J. Prażmowski: Szkolnictwo w województwie śląskim. Katowice 1936.

SZKOŁA PODSTAWOWA nr 21, wybudowana w 1887 przy ul. Gliwickiej 154 na gruntach Cabonia; od 1931 dysponowała budynkiem dwupiętrowym; do 1922 Katholische Volksschule nr II, później 8-klasowa Szkoła Powszechna im. Józefa Lompy (1925–1941), Moltkeschule (1941–1945); pierwotnie koedukacyjna, od 1928 męska. W 1912 uczęszczało do szkoły 862, w 1936 – 452, w 1950 – 400 uczniów. W l. 1920–1922 placówka była miejscem postoju wojsk francuskich Międzysojuszniczej Komisji Plebiscytowej i Rządzącej. W l. 1922–1928 dwie klasy, a od 1928 do l. 30. XX w. jedną klasę oddano do dyspozycji Szkoły dla Niemieckiej Mniejszości Językowej im. Gabriela Narutowicza; w l. 1928–1939 i 1945 działała na terenie szkoły polska ochronka, a w 1934 uruchomiono świetlicę; w okresie II wojny światowej część pomieszczeń przebudowano na lokale biurowe. Szkołą kierowali m.in. Benczek, Stanisław Kołodziej. W 1972 połączyła się ze Szkołą Podstawową nr 22 (budynek przekazano Specjalnej Szkole Zawodowej im. Janusza Korczaka, a nr szkoły przejęła placówka w Podlesiu).
APK, zesp. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Katowice, Kuratorium Okręgu Śląskiego, sygn. 146; T. Prażmowski: Szkolnictwo w województwie śląskiem: przedszkola, szkoły wszelkiego typu, nauczycielstwo, opracowane na podstawie materiałów urzędowych i innych źródeł. Katowice 1936.

SZKOŁA PODSTAWOWA nr 23 im. JANA KOCHANOWSKIEGO, utworzona w 1908, ulokowana w budynku dwupiętrowym (660 m²) przy ul. Wojciechowskiego 99 (obecnie ►ul. Gliwicka); w l. 1908–1922 funkcjonowała jako Katholische Volksschule Nr III, następnie ze spolszczoną nazwą, od połowy l. 20 XX do 1939 i w l. 1945–1966 nosiła imię Jana Kochanowskiego, w l. 1940–1945 – Herbert Norkasschule; w tym samym budynku do 1933 mieściła się ►Dokształcająca Szkoła Zawodowa. Do 1939 placówka była szkołą męską, po 1945 – koedukacyjną. W 1966 nastąpiła fuzja z ►Szkołą Podstawową nr 20, a budynek przejęła ►Szkoła nr 60 (specjalna). W 1908 do placówki uczęszczało 884 uczniów, w 1932 – 806, w 1936 – 427, a w 1966 – 207. Szkołą kierowali .in.: Radwan, ►Eugeniusz Kiełczewski, ►Antoni Schmydt, Maria Korzusznik, Józef Grodzki, a nauczycielami byli: ►Stanisław Gola, ►Józef Ścigalski.
Kronika Szkoły Podstawowej nr 20 – wersja elektroniczna; J. Prażmowski: Szkolnictwo w województwie śląskim. Katowice 1936; C. Herold, H. Cyrus: Schematismus der offentlichen katholischen und evangelischen Volkschulen des Reg.-Bez. [Regierungsbezirk] Oppeln. Statistik, Adressbuch: eine ubersichtliches Zusammenstellung aller kath.[olischen] und evang.[elischen] Schulen unter Angabe der Post, [...], Emeriten und deren Pension. Bearb. von... Breslau 1911; „Wiadomości Administracyjne Miasta Katowic” 1933, nr 1 i 1937, nr 1–3.

SZKOŁA W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, pierwsza placówka edukacyjna w Załęskiej Hałdzie ulokowana w dwupiętrowym budynku z l. 1872–1873, powstała na terenach udostępnionych przez ►Hohenlohe-Werke. W 1911 funkcjonowała jako placówka 4-klasowa, zatrudniała 4 nauczycieli; w 1912 uczęszczało do niej 312 uczniów. W 1904 wyposażona w instalacje: wodociągową i elektryczną; od 1906 prowadzono sad i warzywnik; w 1917 wybudowano boisko i lodowisko dla akcji Volks- und Jugendspiele. Szkołą kierowali: ►Georg Heda, Thomas, Ścisło. W 1921 w budynku mieściła się siedziba oddziału powstańczego. Po wybudowaniu nowej placówki (►Szkoła Podstawowa nr 25 im. Konstantego Damrota w Załęskiej Hałdzie) zmieniła przeznaczenie (przerobiona na mieszkania dla nauczycieli).
Kronika Szkoły Podstawowej nr 25 – wersja elektroniczna; „Polska Zachodnia” 1928, nr 263.

SZYBY KOPALNI KLEOFAS: ►Fortuna I, ►Fortuna II, ►Fortuna III, ►Północny, ►Wschodni I i II, ►Zachodni.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża