S

 

SCHWARZENFELD zob. szyb ►Wschodni.

SIEROCINIEC, instytucja opieki i wychowania dzieci w wieku 3–18 lat, zał. 1900 przy ►Domu Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek w Załężu. W 1900 przebywało tam 40 dzieci, po przyłączeniu Śląska do Polski także 5 starców; w 1932  sprawowano opiekę nad 26 dziećmi; niektóre dzieci były utrzymywane ze środków Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej. Sierocińcem kierowała s. Damiana.
AKAD, zesp 77, sygn. 3; AKAD, Akta Lokalne, sygn. 3805; Sto lat służby sióstr św. Jadwigi w Katowicach 1899–1999. Katowice 1999.

SKIBA Stanisław (25 III 1887, Załęże [?] – 22 I 1970, Katowice), lekarz. Studiował we Wrocławiu i Lipsku, dyplom uzyskał w 1914 w Monachium. Od 1919 pracował jako lekarz w ►Spółce Brackiej na Załęże. Był ławnikiem w Radzie Gminnej w Załężu, działaczem w miejscowym ►Komitecie Plebiscytowym, członkiem Komisji Parytetycznej w III powstaniu śląskim, lekarzem 3 pułku piechoty. Od 1928 działał w Bielszowicach; więzień Dachau i Sachsenhaussen.
K. Brożek: Polscy lekarze na Górnym Śląsku i Śląsku Cieszyńskim od końca XIX do połowy XX wieku. Katowice 2009.

slawinski-wiktor

SŁAWIŃSKI Wiktor (26 VIII 1893, Karwina –1 V 1973, Kraków), działacz sokoli. Absolwent Gimnazjum Polskiego w Cieszynie i Polskiej Szkoły Górniczej w Dąbrowie k. Karwiny. Od 1909 w polskim ruchu sokolim w Orłowej; w 1911 założył gniazdo w Pietwałdzie i do 1919 sprawował funkcję naczelnika. W 1910 uczestniczył w Zlocie Grunwaldzkim, a w 1914 w kursie dla podoficerów Stałych Drużyn Sokolich. Do 1917 służył w armii austriackiej, brał udział w rozbrajaniu austriackiej załogi w kopalni „Eugeniusz” w Pietwałdzie. W 1919 zmuszony do opuszczenia Zaolzia. W l. 1919–1923 pracował w kopalni „Brzeszcze”. Do 1928 przebywał we Francji, pracę zawodową łączył ze społeczną w Związku Sokołów Polskich we Francji, został naczelnikiem tej organizacji. Po powrocie do kraju zatrudnił się jako sztygar na kopalni „Wujek”. Ożywił gniazdo ►TG „Sokół” w Załęskiej Hałdzie. Pełnił funkcję sekretarza, a od 1935 przewodniczącego komisji oświatowej Dzielnicy Śląskiej TG „Sokół” w Polsce; propagował zakładanie biblioteczek przy gniazdach sokolich, był zwolennikiem akcji oświatowej. W okresie okupacji hitlerowskiej pracował w tartaku, po 1945 w Centrali Zarządu Przemysłu Węglowego w Katowicach, w departamencie szkolnictwa zawodowego Ministerstwa Górnictwa i Energetyki w Katowicach. W l. 1953–1954 więziony na podstawie sfałszowanych zarzutów; potem kierował Działem BHP w Dąbrowskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

SODALICJA MARIAŃSKA, organizacja realizująca Kult Maryjny. Pionierską rolę w rozwoju ruchu sodalicyjnego w diecezji śląskiej odegrała ►parafia św. Józefa w Załężu. Do prekursorów ruchu należał ►ks. Józef Kubis (w l. 30 XX w. prezes Rady Sodalicji Mariańskiej Panien Diecezji Śląskiej). W 1918 w Załężu odbył się pierwszy (z trzech) w dziejach organizacji zjazd sodalicji śląskich. Do 1939 działało 8 sodalicji: kobiet, mężczyzn, młodzieńców, panien i ich niemieckie odpowiedniki (w 1932 sodalicje niemieckie skupiały: Jungfrau Kongregation – 105 członkiń, Marianische Frauen Kongregation – 170 członkiń, Männer Kongregation – 96 członków). W l. 1945–1949 funkcjonowały wyłącznie polskie sodalicje, rozwiązane odgórnym zarządzeniem 4 IX 1949. Sodalicja Kobiet: w 1932 skupiała 315 członkiń, w 1937 – 353; reaktywowana w 1947, przewodnicząca: Anna Głuch. Sodalicja Młodzieńców (Kongregacja Młodzieńców) pod opieką św. Alojzego, najstarsza na Śląsku, zał. 18 XI 1901, poświęcenie sztandaru 30 VIII 1914, w 1934 liczyła 135 członków, miała własny chór i orkiestrę, prowadziła też teatr, zapoczątkowała tradycję 6 niedziel alojzjańskich; reaktywowana w 1945, skupiała 40–41 członków i 17 kandydatów, działała niejawnie do 1959 (ks. Brunon Białas), działacze: P. Musioł, J. Czaja, działalność: uczestnictwo w rekolekcjach. Sodalicja Mężów: jedna z dwóch w diecezji katowickiej, w 1932 skupiała 50 członków, w 1937 – 118. Sodalicja Panien (p.w. św. Józefa), zał. 8 XII 1901, w 1932 skupiała 250 członkiń, w 1936 – 233, w 1947 – 35, sekretarz: Jadwiga Oleś; udział w II Tygodniu Mariańskim, w 1918 organizator I Zjazdu Sodalicji Śląskich; w grupie dziewcząt popularnością cieszyły się: czytelnictwo, dyskusje, wycieczki (ks Antoni Kurpas); prowadziła wspólną działalność kulturalną z Sodalicją Młodzieńców (np. w 1933 realizując przedstawienie Dziecię Maryi); w I–V 1945 organizowała zbiórki dla mieszkańców tych parafii diecezji katowickich, które najbardziej ucierpiały w wyniku działań wojennych; ok. 1959 odrodziła się i działała niejawnie (ks. Jerzy Leichmann).
AKAD, zesp. 77, sygn. 15; AKAD, Akta Rzeczowe, sygn. 2524; A. Głąb-Sołtysiak: Sodalicje mariańskie w diecezji śląskiej (katowickiej) w latach 1925–1939. Opole 2013; H. Gwóźdź: Cześć Maryi na Śląsku. Katowice 1937; J. Myszor: Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821–1914. Katowice 1991.

SOKOLICA zob. ►Chrószcz Maria

STACJA KOLEJOWA KATOWICE-ZAŁĘŻE, przystanek, na ►linii kolejowej nr 137, ustanowiony w 1957; w l. 2014–2015 dokonano generalnej przebudowy.

STACJA OPIEKI NAD MATKĄ I DZIECKIEM w ZAŁĘŻU, instytucja podległa Wydziałowi Opieki Społecznej Magistratu w Katowicach, zał. 1926 w ►Kuchni Mlecznej, w IV 1928 przeniesiona do dawnego ►gmachu gminy przy ul. Wojciechowskiego 99. Placówką kierowali: dr Szczepański i dr Józef Głuch.
„Wiadomości Administracyjne Miasta Katowice” 1929, nr 1 i 1933, nr 1; „Polonia” 1928, nr 129.

STELLA, drukarnia w Załężu, zał. 1924 przy ul. Wojciechowskiego (ob. ►ul. Gliwicka) 96, właściciel Walenty Kosarz; w 1925 przeniesiona do Zawodzia. W jej miejscu funkcjonowała Wytwórnia Ksiąg Handlowych i Zeszytów Szkolnych (1925–1939); słabo wyposażona, na początku okupacji miała ulec likwidacji; przejęta przez spółkę Babisch (Walter Babisch z żoną) et Co prowadziła wytwórnię ksiąg buchalteryjnych; w l. 1945–1949 powrócono do pierwotnej nazwy.
APK, Izba Przemysłowo-Handlowa Katowice, sygn. E. 213; E. Długajczyk: Oblicze polityczne i własnościowe prasy polskiej w województwie śląskim 1922–1939. Katowice 1990.

STOWARZYSZENIE ABSTYNENTÓW zob. ►Związek Abstynentów w Załężu

STOWARZYSZENIE MŁODZIEŻY POLSKIEJ W ZAŁĘŻU (Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej, Katolickie Towarzystwo Młodzieży Polskiej), polska katolicka organizacja młodzieży, zał. 1907; należała do katowickiej centrali SMP (skarbnikiem był m.in. Ludwik Szolc). W 1924 skupiała 195 członków, w l. 30 XX w. – 205, w 1935 – 125. 5 VIII 1928 odbyła się uroczystość poświęcenia sztandaru. Do 1926 funkcjonowały: 2 zespoły palanta, 1–2 drużyny szachowe, 3 drużyny piłki nożnej. Działała też trupa teatralna (zrzeszona w Towarzystwie Teatrów Ludowych), która w 1931 wystawiła sztuki: Zwycięstwo na krzyżu, Precz z lenistwem; jej dyrektorem był ►Wiktor Jesionek. W l. 30 XX w. stowarzyszenie prowadziło drużyny: lekkoatletyczną, szczypiorniaka, tenisa stołowego, uczestniczące w rozgrywkach o mistrzostwo Śląska SMP. Patroni: ks Wilhelm Wyciślik (1927), ks. Józef Miczka; prezesi: Franciszek Lis, Alfons Grolik; wiceprezes: nauczyciel Gola; działacze: Ludwik Szolc, Paweł Mnich, Alojzy Szołtysik, Jan Koziarz; naczelnik gier: Józef Chlebicki. Osiągnięcia: 2 m. w mistrzostwach SMP diecezji śląskiej w piłce nożnej w 1935.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. 02520 i 2521; J. Myszor: Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821–1914. Katowice 1990; „Polonia” 1930, nr 1903; „Gość Niedzielny” 1935, nr 39; „Polska Zachodnia” 1928, nr 222.

SUROWCE MINERALNE, w Załężu wydobywano rudy cynku (►galman) i żelaza (►żelaziak), ►węgiel kamienny.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

SZABERPLATZ zob. ►Bazar „Załęże”

SZKOŁA PODSTAWOWA nr 21, wybudowana w 1887 przy ul. Gliwickiej 154 na gruntach Cabonia; od 1931 dysponowała budynkiem dwupiętrowym; do 1922 Katholische Volksschule nr II, później 8-klasowa Szkoła Powszechna im. Józefa Lompy (1925–1941), Moltkeschule (1941–1945); pierwotnie koedukacyjna, od 1928 męska. W 1912 uczęszczało do szkoły 862, w 1936 – 452, w 1950 – 400 uczniów. W l. 1920–1922 placówka była miejscem postoju wojsk francuskich Międzysojuszniczej Komisji Plebiscytowej i Rządzącej. W l. 1922–1928 dwie klasy, a od 1928 do l. 30. XX w. jedną klasę oddano do dyspozycji Szkoły dla Niemieckiej Mniejszości Językowej im. Gabriela Narutowicza; w l. 1928–1939 i 1945 działała na terenie szkoły polska ochronka, a w 1934 uruchomiono świetlicę; w okresie II wojny światowej część pomieszczeń przebudowano na lokale biurowe. Szkołą kierowali m.in. Benczek, Stanisław Kołodziej. W 1972 połączyła się ze Szkołą Podstawową nr 22 (budynek przekazano Specjalnej Szkole Zawodowej im. Janusza Korczaka, a nr szkoły przejęła placówka w Podlesiu).
APK, zesp. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Katowice, Kuratorium Okręgu Śląskiego, sygn. 146; T. Prażmowski: Szkolnictwo w województwie śląskiem: przedszkola, szkoły wszelkiego typu, nauczycielstwo, opracowane na podstawie materiałów urzędowych i innych źródeł. Katowice 1936.

SZKOŁA W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, pierwsza placówka edukacyjna w Załęskiej Hałdzie ulokowana w dwupiętrowym budynku z l. 1872–1873, powstała na terenach udostępnionych przez ►Hohenlohe-Werke. W 1911 funkcjonowała jako placówka 4-klasowa, zatrudniała 4 nauczycieli; w 1912 uczęszczało do niej 312 uczniów. W 1904 wyposażona w instalacje: wodociągową i elektryczną; od 1906 prowadzono sad i warzywnik; w 1917 wybudowano boisko i lodowisko dla akcji Volks- und Jugendspiele. Szkołą kierowali: ►Georg Heda, Thomas, Ścisło. W 1921 w budynku mieściła się siedziba oddziału powstańczego. Po wybudowaniu nowej placówki (►Szkoła Podstawowa nr 25 im. Konstantego Damrota w Załęskiej Hałdzie) zmieniła przeznaczenie (przerobiona na mieszkania dla nauczycieli).
Kronika Szkoły Podstawowej nr 25 – wersja elektroniczna; „Polska Zachodnia” 1928, nr 263.

SZYBY KOPALNI KLEOFAS: ►Fortuna I, ►Fortuna II, ►Fortuna III, ►Północny, ►Wschodni I i II, ►Zachodni.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża