P

 

PARAFIA PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO I ŚWIĘTEGO HERBERTA NA OSIEDLU WITOSA, erygowana 14 IX 1982 poprzez wyłączenie części obszaru z ►parafii św. Józefa w Załężu i ►parafii Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie; należy do dekanatu Katowice-Załęże; liczy ponad 13 tys. parafian. Zaczątkiem były punkty katechetyczne w bloku na ►Obrokach (1972, 1977) i przy ►ul. Wincentego Witosa (1980). Pierwszym wielkim nabożeństwem była pasterka polowa 24 XII 1980 celebrowana przez bp. Czesława Domina. 27 IX 1981 odprawiono mszę polową w miejscu, gdzie miała powstać świątynia, a od X 1981 w każdą niedzielę odprawiano w tym miejscu mszę św. i codziennie wieczorem różaniec. Rozpoczęto przygotowywanie terenu pod budowę. Kierowanie i nadzór nad pracami powierzono załęskiej parafii św. Józefa. 13 XII 1981 odprawiono mszę św. w tymczasowej kaplicy w baraku z blachy o wymiarach 29 x 8 m. 20 V 1984 poświęcono kaplicę w domu katechetycznym; przez następne 9 lat miejsce to było tymczasowym kościołem. Od 1993 parafia funkcjonuje przy ►kościele p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta. Zasiegiem obejmuje ►Obroki i ►Osiedle Witosa. Działające grupy parafialne: Dzieci Maryi – Eucharystyczny Ruch Młodych, Katecheza dorosłych, Ministranci, Lektorzy, Nauczyciele, Odnowa w Duchu Świętym, Pomocnicy Maryi Matki Kościoła oraz Żywy Różaniec, Ruch Domowego Kościoła (Oaza Rodzin), Ruch Światło – Życie (Oaza Młodzieżowa), Parafialny Klub Seniora, Poradnia Życia Małżeńskiego, Studenci i młodzież pracująca, Zespół Charytatywny.

Duszpasterze parafii Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta

Imię, nazwiskoFunkcjaLata urzędowania
Leon Połednik kierownik budowy - wikary z załęża 1981–1982
Leonard Bogacki proboszcz 1982–1987
Henryk Wicik administrator 1987–1988
Władysław Nieszporek proboszcz 1988–1998
Józef Grygier proboszcz 1998 – nadal


www.osiedlewitosa.katowice.pl/viewpage.php?page_id=1; www.archidiecezja.katowice.pl/index.

PARAFIA ŚWIĘTYCH CYRYLA I METODEGO W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, parafia rzymskokatolicka powstała w 1942 jako lokalia z ►parafii św. Józefa w Załężu. Do parafii należą ulice: ►F. Bocheńskiego, Brygadzistów, Chodnikowa, Dobrego Urobku, Dolna, ►Kochłowicka (praktycznie do autostrady ►A4), Okrężna, Przekopowa, Przodowników, Ścianowa, Upadowa, Wrębowa, Załęska Hałda. W 2001 skupiała 737 wiernych; jedna z najmniejszych parafii w archidiecezji katowickiej. W 1937 powstała kaplica (stacja duszpasterska) w pomieszczeniu miejscowej ►restauracji Günthera (popular. Ginterówka, w zasadzie ►Waldschloss); w l. 1938−1939 funkcjonowała w pomieszczeniu ►Szkoły Podstawowej nr 25 w Załęskiej Hałdzie; w okresie ►II wojny światowej w dawnej siedzibie oddziału ►Związku Strzeleckiego w Załęskiej Hałdzie; kolejne kaplice były obsługiwane przez duchowieństwo dochodzące z ►parafii św. Józefa w Załężu. W 1942 ustanowiono lokalię, a lokalistą został ks. Tadeusz Lichota. W l. 1941−1945 duchowni objęli opieką duszpasterską więźniów w ►obozie pracy przy szybie ►Wschodnim. Po 1945 dawna kaplica została zamieniona na dom mieszkalny; postanowiono, że nowa świątynia powstanie w adaptowanym budynku cegielni ►koncernu Hohenlohe (poświęconym 11 IX 1945). W l. 1945−1979 kuracja (z administratorem w l. 1949−1959); odrębna parafia od 1979, potwierdzona w 1992 przy ►kościele pw. Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie. W 1953 liczyła 2,5 tys. wiernych, w tym 1,5 tys. polskich reemigrantów z Francji (1947−1948), osiedlonych w kolonii ►Załęska Hałda (fińskie domki). Z końcem l. 50. XX w. objęła część terenów należących dotąd do parafii św. Ludwika Króla w Panewnikach. Dała poczatek ►parafii Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta (1982) na ►Osiedlu Witosa, której przekazała 3/4 mieszkańców (spadek liczby parafian z 4 tys. w 1968 do ok. 1 tys. w 1982; pozostali przeważnie wierni w podeszłym wieku). Do 2010 prowadziła katechizację w szkole.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. AL 02506, 02509.

Duszpasterze parafii Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie

Imię, nazwiskoFunkcjaLata urzędowania
Teodor Lichota lokalista 1942−1943
Stefan Śmigielski OMI lokalista 1943−1945
Julian Maruszewski lokalista 1945
Marian Gazek kuratus 1945–1949
Zygmunt Bauer administrator 1949–1959
Karol Machnik kuratus 1959–1979
Brunon Franielczyk proboszcz 1979–1982
Ryszrad Anczok proboszcz 1982–1984
Tadeusz Jaskółka proboszcz 1984–1990
Adam Zowada proboszcz 1990–1991
Michał Matejczyk administrator 1991–1992
Henryk Białas administrator 1992–1993
proboszcz 1993–2011
Adam Kępowicz proboszcz 2011 – nadal


PARAFIE W ZAŁĘŻU: ►Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie, ►św. Jerzego w Załęskiej Hałdzie, ►św. Józefa w Załężu, ►Podwyższenia Krzyża św. i św. Herberta na Osiedlu Witosa.

PETROWITZER WEG zob. ►Piotrowicka Droga

PIERWSZA DRUŻYNA HARCERSKA im. BOLESŁAWA CHROBREGO W ZAŁĘŻU, odegrała pionierską rolę w rozwoju harcerstwa (męskiego)w Katowicach; zał. 6 VI 1920; 28 XII 1920 podzielona na: Pierwszą Drużynę Harcerską im. Bolesława Chrobrego (starsi, ponad 15-letni chłopcy) i ►Drugą Drużynę Harcerską im. Jana III Sobieskiego (młodsi); w 1924 ponownie scalona. Prowadziła działalność plebiscytową: w 1920 zorganizowała wieczornicę z okazji rocznicy wybuchu powstania listopadowego (piosenki, scenki teatralne, gawędy tematycznie związane z rocznicą); brała udział w I zlocie harcerskim; harcerze ochraniali wiece i lokale wyborcze, walczyli w III powstaniu śląskim (zob. ►Powstania śląskie). Znalazła schronienie w ►Szkole Podstawowej nr 21 w Załężu. W l. 30 XX w. w programie działalności m.in. wycieczki do największych zakładów pracy województwa śląskiego. Po 1939 organizacja konspiracyjna, reaktywowana w l. 1945–1949, 1957–1961. Działacze: ►Stanisław Sapa, ►Jerzy Lis, Alfons Zgraja, Jan Sapa, H. Grabiński.
A. Czylok: Harcerska lilijka na Górnym Śląsku. Katowice 2002; „Polonia” 1930, nr 1951.

PILECKIEGO Witolda ROTMISTRZA SKWER, leży w południowej części ►Osiedla Witosa przy skrzyżowaniu ul. ►Wincentego Witosa i ►Michała Ossowskiego. Nazwa nadana uchwałą Rady Miasta Katowice nr LII/1070/10 z dnia 25 I 2009 (uchwała weszła w życie w 2010). Ważniejsze obiekty: obelisk (2012), place zabaw, krzyż przydrożny.
www.katowice.eu/katowic/skwer-rotmistrza-witolda-pileckiego.

PIOTROWICKA DROGA (Petrowitzer Weg), trakt handlowy biegnący z Załęża do Piotrowic i dalej do Mikołowa, zaznaczony na mapie z 1686; na północy łączył się z traktem Katowice – Bytom. W 1846 przestała spełniać swoje funkcje (tory kolejowe). Obecnie ►ul. Żelazna, ►ul. Żeliwna, ►ul. ks. P. Pośpiecha ►ul. Przekopowa.
A. Barciak, Z. Jedynak: Dzieje od początków miasta do współczesności. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 2. Katowice 2012.

PLUS, klub osiedlowy na ►Osiedlu Witosa. Mieszkańcy mogą korzystać z zajęć prowadzonych w sekcjach: Śląska Szkoła Aikido, Nauka gry na pianinie, Akcja Zima i Lato, Gimnastyka dla kobiet i dziewcząt (aerobik, pilates i callanetics), Koło rękodzieła, Koło brydża sportowego, Rodzinny Klub Turystyki Kolarskiej „Wagabunda”. Klub organizuje: międzypokoleniowe spotkania i imprezy integracyjne, spotkania Koło nr 14 Polskiego Związku Emerytów i Rencistów Klub Seniora PKPS; wystawy malarstwa, rysunku i grafiki artystów nieprofesjonalnych, ekspozycje dzieł i okazów kolekcjonerskich, rękodzieła, miniatur przedmiotów ozdobnych i użytkowych, modeli, widokówek, znaczków, etykiet, kartek okolicznościowych, fotografii, medali, odznaczeń i inne, zajęcia sportowe dla dorosłych (elementy samoobrony, boks, karate), zebrania mieszkańców, działkowców, Rady Nadzorczej Spółdzielni itp.
http://zaleskahalda.pl/Harmonogram-zajec,91.html.

POKOJU ULICA (1900, 1939–1945 Schafgotschstraße, 1920–1921 Friedenstraße), dł. 300 m, położona w południowej części Załęża. Znajdują się przy niej familoki budowane pod koniec XIX w., w l. 1922–1939 zamieszkałe głównie przez wdowy po górnikach i inwalidach (własność ►Giesche SA); po 1945 siedziba Okręgu (V) Katowickiego Związku Hodowców Gołębi Pocztowych; obecnie: agencje reklamowe, spółdzielnia mieszkaniowa „Partner”, hurtownia orientalna Lemat; sklep motocyklowy, Ave – sprzedaż produktów naftowych, wypożyczalnia nart, pośrednictwo turystyczne Travel Avenue Sp. z o.o. Ulica jest zaliczana do jednej z najbardziej niebezpiecznych w Katowicach; w topografii ludowej nazywana „Kansas”. Znani mieszkańcy: ►Jan Juchelek.
APK, Urząd Wojewódzki Śląski, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 560/1; Skorowidz branż przemysłu, handlu, finansów, rzemiosła i zawodów wyzwolonych: Województwo śląskie. 1929/30. [Katowice] 1929; Księga adresowa Wielkich Katowic. Katowice 1935; Śląska księga adresowa: informator gospodarczy na rok 1958. Katowice 1958.

POLA GÓRNICZE (nadania): ►Adam, ►Batory, ►Charlotte, ►Fortuna, ►Irena, ►Israel, ►Joseph, ►Kalina, ►Mała Helena, ►Rinaldo, ►Święty Krzyż, ►Victor, ►Załęże I, ►Załęże II, ►Zjednoczony Kleofas.
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511/2; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

POSTERUNEK POLICJI PAŃSTWOWEJ WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO w Załęskiej Hałdzie, utworzony w 1925 (wymieniany w różnych publikatorach), istniał do 1938; wraz z ►Komisariatem Policji Państwowej Województwa Śląskiego w Załężu zapewniał bezpieczeństwo w obwodzie Załęże. Siedziba mieściła się w przystosowanych pomieszczeniach stajni ►Silberstein przy ►ul. Załęska Hałda 37; posterunkowym był ►Zioła.
AUM, zesp 2, sygn. 595; „Goniec Śląski” 1927, nr 196.

POŚPIECHA Pawła ULICA (nazwa urzędowa w l. 1900–1922 – Nicolaistrasse, nawiązujaca do dawnych funkcji ►Piotrowickiej Drogi; od 1922 – Mikołowska; w l. 1939–1945 – Wassermanweg), dł. 1,3 km; biegnie w pobliżu nieczynnych torów kolejowych z dwiema nitkami (Stara droga); przed skrętem z zachodu na wschód układ południkowy, następnie równoleżnikowy. Pierwotnie ►Piotrowicka Droga (w zbliżonym do współczesnego kształcie); po 1846 wzdłuż drogi położono tory kolejowe i wybudowano budkę dróżnika; ok. 1883 pojawiły się pierwsze zabudowania. W okresie międzywojennym znajdowały się tam: ►Azyl Miejski, zakład kołodziejski Paweł Pissek, ►restauracje Bugla, fabryka mydła ►Czwiklitzer; po II wojnie światowej: ►Wojewódzki Szpital Dziecięcy, ►cmentarz parafii św. Józefa z domem grabarza (ob. zakład kamieniarski), zakłady ►Pollena-Savona, Powiatowy Urząd Pracy, ►Krzyż na styku z ul. Gliwicką, plac zabaw.
Skorowidz branż przemysłu, handlu, finansów, rzemiosła i zawodów wyzwolonych. Województwo śląskie: 1929/30. [Katowice] 1929; Księga adresowa Wielkich Katowic. Katowice 1935; Śląska księga adresowa: informator gospodarczy na rok 1958. Katowice 1958; http://www.orsip.pl/uslugi/archiwum-panstwowe.

PRAUS Wilhelm (? – 5 IX 1939, Załęże), pracownik umysłowy, obrońca Katowic w 1939, ujęty i rozstrzelany w Załężu. Nazwisko upamiętnione na pomniku przy ►Węglarczyka Antoniego skwerze (zob. też ►Miejsca upamiętnione w Załężu).
A. Szefer: Losy powstańców śląskich w latach okupacji hitlerowskiej. Katowice 1970.

PÓŁNOCNY (pierwotnie Ulrich/Ulryk), nieistniejący szyb ►kopalni „Kleofas” na terenie Wielkich Hajduk; materiałowo-zjazdowy, od 1924 wentylacyjny; drążony od pocz. XX w. (głębokość 423,6 m); w nadszybiu mieścił się lokal grupy uchodźców Związku Powstańców Śląskich z powiatu gliwicko-toszeckiego. Jako nieczynny figurował jeszcze w II poł. l. 40. XX w. z przeznaczeniem do likwidacji.
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511/2; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; „Polak” 1924, nr 68.

PRZEDSIĘBIORSTWO GEODEZYJNO-KARTOGRAFICZNE KATOWICE, zlokalizowane przy ►ul. Stanisława Kossutha 9 na ►Osiedlu Witosa. Swój rodowód wywodzi z dwóch wcześniej powstałych przedsiębiorstw katowickich scalonych w 1975: 1) Katowickiego Okręgowego Przedsiębiorstwa Mierniczego (zał. Zarządzeniem nr 42 Prezesa Rady Ministrów z 2 IX 1951), przemianowanego m.in. na Zjednoczone Przedsiębiorstwa Geodezyjno-Kartograficzne GEOKART (1974), z siedzibami przy ul. K. Damrota 25 i ul. A. Zgrzebnioka, 2) Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Geodezyjnego Gospodarki Komunalnej (zał. 1954) przy ul. Brata Alberta 4, po 1980 z siedzibą na Osiedlu Witosa. W 2002 wpisane do rejestru przedsiębiorstw jako SA; zajmuje się produkcja map (w tym geologicznych) i książek.

PRZEDSZKOLE nr 26 im. MARIANA MROZA W ZAŁĘŻU, zlokalizowane przy ►ul. Juliusza Zarębskiego 7. Rodowodem sięga do dwóch placówek wychowawczych: ►Ochronki Domu Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek w Załężu (zał. 1899) i przedszkola przy ►Szkole Podstawowej nr 20 (zał. 1927), od 1928 połączonych unią personalną. W 1936 uczęszczało do niego 165 dzieci. W 1945 placówka mieściła się początkowo w jednej izbie lekcyjnej SP nr 20 (od 1946 na drugim piętrze budynku); wkrótce powstały 3 oddziały (m.in. w ►Domu Kultury Huty Baildon). Do 1954 kontynuowana była praca wychowawcza w ochronce, w której uczestniczyło 150–200 dzieci. Od 1949 działało pod patronatem ►Fabryki Maszyn Górniczych „MOJ”. Do dyspozycji placówki oddano ogród ze zjeżdżalnią. W l. 1961–1964 przedszkole funkcjonowało w starym budynku SP nr 20 przy ►ul. Gliwickiej, od 15 IX 1964 w nowo wybudowanym lokum do wyłącznej dyspozycji przedszkola. Od 1 I 1965 jest samodzielną jednostką budżetową. W l. 1975–1978 uczęszczało do niego 97 dzieci. W 2014 placówce nadano imię Mariana Mroza. Kierownictwo przedszkola pełniła mistrzyni Gertruda Zagrodzka, obecnie Danuta Pękała.
http://przedszkole26.cba.pl/; kronika SP nr 20 w Załężu.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża