O

 

OBRAZ NARODZENIE CHRYSTUSA, umieszczony w ołtarzu głównym ►kościoła p.w. św. Józefa w Załężu. Namalowany przez Juliana Waldowskiego z Wrocławia ok. 1900; dar Józefa Smolina – młynarza z Katowic.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. Al. 2517; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OBRAZ OFIAROWANIE CHRYSTUSA W ŚWIĄTYNI, umieszczony w ołtarzu głównym (obraz boczny) ►kościoła p.w. św. Józefa w Załężu. Namalowany na powierzchni metalowej przez Juliana Waldowskiego z Wrocławia ok. 1900; fundatorzy: Antoni i Klara Duda.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. Al. 2517; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OBROCKI POTOK, ciek wodny (obecnie nieistniejący); źródła w okolicy skrzyżowania ulic przy ►Katowickich Halach Targowych; przepływał przez staw kopalniany, skręcał w kierunku pn.-wsch. do ►ul. Gliwickiej (w miejscu przepompowni), uchodził do Rawy w okolicy ►Łuczki.

OBROKI, folwark, zał. w XVIII w. ok. 400 m na zachód od ►przysiółka Obroki, od którego wziął nazwę; związany z ►dworem załęskim; wymieniany jako folwark w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (1886). Folwark zajmował się hodowlą owiec (dominialna owczarnia) – w 1799 hodowano 450 owiec, a w l. 30. XIX w. ok. 900 merynosów. Na pocz. XX w. tereny zaadaptowane pod patronalne budownictwo mieszkaniowe (►Osiedle kopalni „Kleofas”).
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; L. Szaraniec Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010.

OBROKI, osiedle w północno-zachodniej części Katowic (graniczy z ►Osiedlem Witosa, Chorzowem, Załężem). W l. 60. XIX w. zapisane jako Vorwerk Oberoky z kilkoma zabudowaniami chłopskimi i folwarcznymi (zanikającymi w 2. dekadzie XX w.); na przełomie XIX–XX w. teren eksploatacji górniczej (szyby: ►Recke, ►Walter, ►Frankenberg), jego rozwój był związany z działalnością sąsiadującej ►kopalni „Kleofas”. Na mapie z 1903 widoczna dominacja zabudowań przemysłowych (na mapie z 1916 rozszerzonych wzdłuż współczesnej ►ul. Dulęby); w l. 20. XX w. ulokowano tam zwałowisko żużla (100 tys. miału). W okresie międzywojennym, wg Leona Boberskiego, przysiółek odbudowywany i rekultywowany, m.in. budowa kortów Klubu Tenisowego ►Racket, plan budowy kościoła p.w. św. Teresy od Dzieciątka Jezus, od 1937 kolonia z pierwszymi budynkami mieszkalnymi, w 1939 teren walk pomiędzy samoobroną powstańczą i oddziałami Freikorpsu (obrona kopalni „Kleofas”). W l. 1966–1969 wybudowano: Wytwórnię Wyrobów Kulinarnych Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Gastronomicznego, osiedlowe bloki mieszkalne, ►Zasadniczą Szkołę Górniczą Kopalni „Kleofas” z internatem, 2 hotele robotnicze, ►Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego, sklepy, w tym ►Arged, część terenów przeznaczono na ogródki działkowe. Obecnie na terenie osiedla swoje siedziby mają: ►XV Liceum Ogólnokształcące im. Rotmistrza Pileckiego, ►Gonar sp. z o.o., ►Śląski Rynek Hurtowy, Miejskie Gospodarstwo Odpadów Komunalnych, hurtownia nabiału Milko, Stacja Kontroli Pojazdów, ogródki działkowe, hurtownie artykułów spożywczych.
AUM, zesp. 5, sygn. 450, 3801, 3822–3824; zesp. 1, sygn 1658.

OBROKI, nazwa topograficzna stawów (od jednego do trzech) położonych blisko siebie; usytuowanych na północ od ►kopalni „Kleofas” i na wschód. od ►Drogi Polnej, przez które przepływa potok ►Rów Kleofas. W 1933 na terenie stawów zorganizowano obchody Święta Morza.
AUM, zesp. 4, sygn 33; „Goniec Śląski ” 1933, nr 145.

ODDZIAŁ MŁODZIEŻY POWSTAŃCZEJ NA KOLONII IM. IGNACEGO MOŚCICKIEGO, powstał 17 XI 1933 z inicjatywy ►Pawła Jacka. W 1933 liczył 19 członków, w 1934 – 19, a w 1935 skupiał już 115 członków. Dysponował własną świetlicą; prowadził założony w 1933 zespół teatralny. W 1934 działały sekcje sportowe: szachowa, piłki nożnej, lekkoatletyczna, tenisa stołowego. Pierwszym prezesem był A. Knopp.
A. Steuer: Kolonia imienia Ignacego Mościckiego w Katowicach-Załężu (1927–1939). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999, s. 102–118.

ODDZIAŁ MŁODZIEŻY POWSTAŃCZEJ ZAŁĘŻE, organizacja młodzieżowa, zał. 21 XI 1933. W 1934 skupiał 12–30 członków, a w 1935 – 45. Prowadził sekcje: lekkoatletyczną (w 1938 mistrzami OMP w województwie śląskim byli: Paduła w biegu na 200 m i Wylecioł w biegach na 400 m i 800 m), koszykówki, tenisa stołowego (w poł. l. 30. XX w. należała do najlepszych na terenie Katowic); muzyczną i teatralną. Funkcję prezesa pełnili: ►Ryszard Szefer, Teodor Lis;  wiceprezesa – Paweł Ciasnocha (1936), kierownikiem sportu był Edward Raszyk, a komendantem Paweł Brychcy. Delegatem Związku Powstańców Śląskich do tej jednostki był inspektor Koźma.
Sprawozdanie roczne z działalności Organizacji Młodzieży Powstańczej za rok 1933. Katowice 1934; Sprawozdanie roczne z działalności Organizacji Młodzieży Powstańczej za rok 1934. Katowice 1935; „Polska Zachodnia” 1936, nr 13.

OGRODOWA ULICA zob. ►Anioła Franciszka ulica

OKRĘGOWY ZWIĄZEK TOWARZYSTW OGRODÓW DZIAŁKOWYCH I PRZYDOMOWYCH WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO, regionalna centrala towarzystw działkowych. Kilkakrotnie podejmowane próby powołania (rozciągnięte w czasie) doprowadziły do powołania związku m.in. z okazji wystawy ogrodniczej w Giszowcu w 1925. Po raz pierwszy p.n. Zespół Pracy Stowarzyszeń Ogródków Działkowych powstał w 1928 w Wielkich Hajdukach, utworzony z inspiracji ►Śląskiej Izby Rolniczej (Władysław Włosik); scalił istniejące dotąd najstarsze górnośląskie towarzystwa ogrodnicze i szreberowskie (w tym katowickie). Od 1930 funkcjonował Okręgowy Związek, od 1933 z siedzibą w ►Szkole Podstawowej nr 24 (►Kolonia Ignacego Mościckiego). Zyskał poparcie Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego w Katowicach, utworzono Sekretariat, powołano instruktora okręgowego; dzielił się na obwody: I – katowicki, II – Chorzów, III – powiat świętochłowicki, IV – na miasto Siemianowice i gminę Wełnowiec, V – Bielszowice, Nowa Wieś, Pawłów, Kończyce, VI – Lipiny, Chropaczów, Łagiewniki, Orzegów, Godula, Nowy Bytom, Ruda Śląska, VII – miasto i powiat tarnogórski, Piekary, Brzozowice, Brzeziny Śląskie, VIII – powiat rybnicki, IX – Mysłowice, Dąbrówka Mała, Giszowiec, Janów, Szopienice, X – pszczyński. W 1938 skupiał 115 towarzystw, 10 166 członków, 12 178 działek, z tego w Katowicach 18 towarzystw, 1506 członków, 1609 działek. Prowadził sekcje: Pszczelarsko-Działkowa im. ►ks. Jana Dzierżona (1931), Ogrodów Przydomowych i Osiedli (1936), Opieki nad Matką i Dzieckiem (1937). Organizował półkolonie dla dzieci i młodzieży (►Świt Załęże, Zacisze Wełnowiec). 2–3 IX 1933 w Katowicach odbył się III Ogólnopolski Kongres Towarzystw Ogródków Działkowych. Położył zasługi w rozwoju ogródków dla bezrobotnych (współpraca z Ministerstwem Opieki Społecznej i Wojewódzkim Biurem Funduszu Pracy. Reaktywowany 6 III 1945, był zarządzany przez nominowanego kuratora wojewódzkiego Antoniego Nowaka; od 16 III 1945 działała Komisja Przydziału Ogródków oraz Sekretariat Okręgowy (w mieszkaniu prywatnym). 31 XII 1945 skupiał 17 obwodów – 201 towarzystw. W l. 1945–1950 p.n. Okręgowy Związek Ogrodów i Osiedli Działkowych Województwa Śląskiego objął również Śląsk Opolski i Zagłębie Dąbrowskie. Aktywnie działali m.in.: Józef Bartl, Stanisław Hartman, Ignacy Igel, Józef Iwanicki, Jadwiga Lipianka, Piotr Motyl, Ignacy Mateja, Maria Skrzyś, ►Józef Słomka. Organy prasowe: ►„Działkowiec Śląski”, „Zagroda Chłopska”, „Działkowiec Polski” (1946–1949).
Dziesięć lat pracy Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego: 1928–1938. Katowice 1938.

OLEŚ Robert (21 XI 1888, Załęska Hałda – 9 V 1942, Auschwitz), powstaniec śląski, górnik; jako członek Związku Powstańców Śląskich uczestniczył w walkach w obronie Katowic, wycofał się z wojskiem polskim; ujęty pod Tomaszowem Lubelskim, zbiegł, 27 XI 1941 aresztowany i osadzony w Auschwitz, rozstrzelany pod ścianą Bloku nr 11. Upamiętniony na pomniku przy ►Węglarczyka Antoniego skwerze (zob. też ►Miejsca upamiętnione w Załężu).
A. Szefer: Losy powstańców śląskich w latach okupacji hitlerowskiej. Katowice 1970; P. Dubiel: Wrzesień 1939 na Śląsku. Katowice 1963; .I. Lar i A. Żłobińska: Katowiczanie w KL Auschwitz: ofiary i sprawcy. Katowice 2005.

OŁTARZ NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY, ołtarz boczny w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu, ulokowany w transepcie kościoła, z figurami św. Gertrudy i św. Stanisława z Szczepanowa, dzieło Heinricha Schweppensteddego i Antona Mormanna z Wiedenbrücka.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. Al. 2517; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OŁTARZ NAJŚWIĘTSZEGO SERCA PANA JEZUSA, ołtarz boczny w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu, neogotycki, ulokowany w transepcie kościoła (wym. 7,70 x 2,50 m), z wyobrażeniem Serca Pana Jezusa oraz figurami św. Agnieszki i św. Ignacego Loyoli, dzieło Heinricha Schweppensteddego i Antona Mormanna z Wiedenbrücka.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OSIEDLE KOPALNI „WUJEK” (nieprawidłowo Dwunastu Apostołów Kolonia), zespół mieszkaniowy na granicy ►Załęskiej Hałdy i Katowickiej Hałdy. Kolonia, zaprojektowana w 1915 przez ►Brunona Tauta, zrealizowana w l. 1918–1920, została wybudowana na zlecenie ►koncernu Hohenlohe dla górników kopalni „Oheim” („Wujek”). Nawiązuje do howardowskich rozwiązań w typie miasta-ogrodu. Z pierwotnego projektu (1915), przewidującego wzniesienie osiedla składającego się z dwóch sektorów podporządkowanych zróżnicowaniu topograficznemu terenu, po przyłączeniu Katowic do Polski zrealizowano jedynie sektor złożony z dwóch rzędów parterowych domków szeregowych. Szereg podzielony został na dwie – osobne dla ►ul. Przodowników i ►ul. Przekopowej – grupy, w obrębie których wydzielone zostały po 4 segmenty, mieszczące w sumie 72 mieszkania. Koncepcja zabudowy oparta jest na prostym schemacie domu wiejskiego z przydomowym ogródkiem oraz pomieszczeniami gospodarczymi. Parterowe domki z wysokimi dwuspadowymi dachami krytymi karpiówką są pozbawione dekoracji, jedyne urozmaicenia bryły stanowią: ozdobne wole oczka w połaci dachowej, zróżnicowana linia okapów dachowych oraz niezachowana, przypuszczalnie różnorodna kolorystyka stolarek drzwiowych i okiennych. Kolonia jest przykładem architektury z kręgu moderny berlińskiej; nie jest objęta opieką konserwatorską. W l. 40–60 XX w. sporą grupę mieszkańców stanowili powstańcy śląscy, a także hodowcy gołębi pocztowych. W jednym z budynków mieści się siedziba koła Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Załęskiej Hałdzie.
M. Chmielewska: Osiedla i kolonie robotnicze w Katowicach – identyfikacja, rozmieszczenie i stan zachowania. W: „Acta Geographica Silesiana”. T. 6. Sosnowiec 2009, s. 9–14; L. Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010; J. Tofilska, A. Steuer: Osady i osiedla. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 2. Katowice 2012; K. Seidl, Das Arbeiterwohnungswesen in der Oberschlesischen Montanindustrie, Kattowitz 1913.

OSIEK, prawy dopływ ►Rawy; dawna rzeka graniczna między Załężem i Katowicami. Ma 2 źródła: w pd.-zach. narożniku Załęża w rejonie ob. ul. Dolnej i w pd.-zach. rejonie dzisiejszego parku Kościuszki. Przepływa wzdłuż ►ul. Żelaznej (pomiędzy boiskiem ►KS „Baildon” a torami kolejowymi). Bród z przechodzącą drogą polną był wykorzystywany w XIX w. jako szlak węglowy. Nad Osiekiem znajdowała się cynkownia ►Henriette. W l. 20.–30. XX w. powstało tu kąpielisko ►Bugla. Do Rawy wpływał ok. 150 m na wschód od grobli ►Załęskiego Stawu.
L. Musioł: Załęże. Monografia historyczna. Katowice 1955, maszynopis.

OSSADNIK-OGIERMANOWA Matylda (17 III 1917, Rozbark – 15 V 1997, Katowice), gimnastyczka, zawodniczka ►TG „Sokół” w Załężu, reprezentantka Polski (1936–1938): IO (1936), MŚ (1938). Osiągnięcia: 1 (0–0–1) medal MŚ: 3 m. wielobój drużynowy (1938); 3 (1–1–1) medale MP: 1 m. ćwiczenia na poręczach (1936), 2 m. ćwiczenia na poręczach (1935), 3 m. wielobój indywidualny (1937). Zdobyła uprawnienia trenera i sędziego klasy międzynarodowej (oceniała zawodników m.in. podczas IO w 1952 i 1960). Odznaczona Brązowym Krzyżem Zasługi.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999; B. Tuszyński: Polscy olimpijczycy XX wieku (1924–2002). Współpr. H. Kurzyński, A. Tuszyńska. T. 2: N–Ż. Wrocław 2004.

 

OSSOWSKIEGO Michała ULICA, nazwa od 1951; obrzeżna w pd. części ►Osiedla Witosa; przebieg w półkolu; zabudowa nowoczesna, niejednolita (budynki niskokondygnacyjne i wielokondygnacyjne). Ważniejsze obiekty: przedsiębiorstwo kartograficzne, firmy usługowe (kuśnierstwo, fryzjerstwo, samochodowe), sklep sieci Biedronka, place zabaw.

OWSISKA, kolonia w najbardziej na zachód wysuniętej części ►Załęskiej Hałdy. Istniała w XIX w.; składała się z kilkunastu domków. Nazwa nawiązuje do uprawy owsa (zob. ►Zbóż uprawa) w tej części Załęża. Terminem tym określano też pobliski rejon leśny (zob. ►Lasy).
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; L. Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża