M

 

MACIEJA ULICA (1900–1922 i 1939–1945 Mathiasstrasse), dł. ok. 200 m, położona w południowej części Załęża, powstała w ramach planu gminnego jako ul. Projektowana (koniec XIX w.). Mieszczą się przy niej siedziby: ►Miejskiej Izby Wytrzeźwień, ►Katowickiego Stowarzyszenia Trzeźwościowego „Jędruś”.

MAGRYŚ Michał (26 VIII.1883, Zabratówka – 17 II 1969, Katowice?), kierownik ►Szkoły Podstawowej nr 20 w Załężu; absolwent Wyższego Gimnazjum Klasycznego w Rzeszowie i Uniwersytetu Jagiellońskiego (Wydział Prawa i Administracji). Pracował jako nauczyciel w Jaworniku Polskim; w l. 1907–1910 służył w wojsku austro-węgierskim w Rzeszowie; działał w Polskich Drużynach Strzeleckich (kierownik kursów oświatowych); uczestnik I wojny światowej (żołnierz 17. pp w Rzeszowie, walczył na froncie rosyjskim, jeniec w Mandżurii, trafił do tworzących się oddziałów polskich. pod dowództwem gen. Czumy); od 1912 do 1922 pracował w Galicji (Kańczuga), kierował szkołą podstawową w Kobiórze, Szkołą Podstawową nr 26 (1926–1951). Był działaczem: ►Polskiej Partii Socjalistycznej, ►Ligi Morskiej i Kolonialnej, ►Polskiego Związku Zachodniego, ►Towarzystwa Czytelni Ludowych, ►Związku Powstańców Śląskich, ►Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, chóru ►Chopin; pełnił funkcję prezesa Ogniska, Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. W l. 1939–1945 przebywał w Zabratówce; związany z tajnym nauczaniem i ruchem oporu (kolportaż prasy). W 1945 wrócił do Załęża; działał w Polskim Stronnictwie Ludowym. Zwolniony ze względów politycznych, pracował jako nauczyciel języka rosyjskiego i fizyki, był twórcą ogrodu przyrodniczego. Pochowany na cmentarzu przy ul. Sienkiewicza w Katowicach.
Kronika Szkoły Podstawowej nr 20 w Katowicach-Załężu (wersja internetowa); „Dziennik Zachodni” 1969, nr 42.

MARIANISCHE FRAUEN KONGREGATION zob. ►Sodalicja Mariańska

MATHIASSTRASSE zob. ►Macieja ulica

MÄNNER TURN VEREIN ZALENZE, zał. 1895, pierwsza niemiecka organizacja kultury fizycznej w Załężu. Należała do I Okręgu Deutsche Turnerschaft. W 1906 skupiała 20 członków. Uczestniczyła w akcji ►Volks- und Jugendspiele. Ok. 1921–1922 nastąpiła ewolucja w kierunku ruchu sportowego (sekcja piłki nożnej). Rozwiązana decyzją Deutsche Turnschaft in Polnisch Schlesien. W okresie okupacji hitlerowskiej do jej tradycji odwoływała się niemiecka organizacja ►Sport- und Turnverein „1895” Zalenze. Działacze: Johann Adamek, Kober.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

MIARCZYŃSKI I SPÓŁKA, Fabryka Sprzętu Przeciwpożarowego, zwana też Biurem Sprzętu Przeciwpożarowego, spółka rodzinna zał. 11 I 1930 przez Czesława i Krystynę Miarczyńskich z siedzibą w Załężu przy dawnej ul. Miechowice 7; rejestrowana w Rejestrze Handlowym 15 V 1930. W 1938 zatrudniała 78 pracowników. Produkowała drabiny mechaniczne, motopompy Silesia, wozy rekwizytowe, samochodowe, konne, gaśnice Minimax, pianowe, płynne, śniegowe, sikawki ręczne, sprzęt dla straży pożarnych, instytucji państwowych i wojska polskiego. W 1938 powstał oddział w Krakowie. W l. 1939–1944 pod Zarządem ►Treuhandstelle Ost (Georg Karl Holzer z Bytomia); w l. 1944–1945 funkcjonowała pod nazwą ►Feuerwehrgerätefabrik Willy Winckler. Od 16 XI 1945 obowiązki kuratora pełnił ►Edmund Kaźmierczak, od 1947 reprezentujący interesy Hermana Miarczyńskiego (mieszkańca Londynu) i pozostałych współwłaścicieli spółki (Krystynę, Helenę i Franciszkę – wdowy po zmarłych członkach rodziny Miarczyńskich). W 1950 zlikwidowana.
AUM, zesp. 1, sygn. 1545.

MIEJSKA IZBA WYTRZEŹWIEŃ W ZAŁĘŻU, otwarta w 2001 w budynku dawnego ►Szpitala Dziecięcego przy ►ul. Macieja 10 (w miejsce placówki przy ul. Chorzowskiej wyburzonej pod Drogową Trasę Średnicową), z 13 salami. Swoje siedziby mają tam też: ►Katowickie Stowarzyszenie Trzeźwościowe „Jędruś” oraz Ośrodek Pomocy dla Osób Uzależnionych od Alkoholu.
http://oi.katowice.pl/.

MIEJSKIE PRZEDSZKOLE nr 94 W KATOWICACH, zał. 4 II 1985, z siedzibą w parterowym, wolno stojącym budynku, otoczonym dużym ogrodem, przy ►ul. Macieja Rataja. Do dyspozycji przedszkolaków pozostają: pracownia plastyczna oraz dobrze wyposażona garderoba teatralna, aula przystosowana do zajęć i występów artystycznych oraz atrium ze sceną letnią. Od 2002 organizuje „Rodzinne kolędowanie przedszkolaków” w ►parafii Podwyższenia Krzyża Świetego i św. Herberta i imprezy integracyjne – piknik pod hasłem: Mama, tata i ja (z zawodami sportowymi, loterią, bufetem pod chmurką); od 2003 – Międzyprzedszkolny Przegląd Twórczości Ekologicznej. W 2004 przyjęło profil artystyczny, prowadząc dodatkowe zajęcia plastyczne, muzyczno-taneczne, teatralne oraz gimnastyczne dla dzieci 5- i 6-letnich. Otrzymało Statuetkę Cedryka za kilkuletnią współpracę z Centrum Ekspresji Dziecięcej; aktywnie uczestniczyło w organizacji III Ogólnopolskiego Festiwalu Ekspresji Dziecięcej. Dyrektorzy: Halina Głogowska, Janina Przebindowska, Danuta Posny-Klima.
www.osiedlewitosa.katowice.pl.

MIKOŁOWSKA ULICA zob. ►ks. Pawła Pośpiecha ulica

MIŁOŚĆ, Towarzystwo Ogródków Działkowych w Załęskiej Hałdzie (►Osiedle Kopalni „Wujek”), zał. w 1935 pod nazwą „Załęska Hałda”, reaktywowane 25 II 1946 pod nazwą „Miłość”; rozwiązane 1950. Ulokowane na terenie wydzierżawionym od SA ►Hohenlohe; w 1936 zajmowało pow. 2,5 ha i liczyło 70 działek. Ogródki były przeznaczone dla bezrobotnych z Kopalni Węgla Kamiennego „Wujek”; pomocy finansowej udzielało Wojewódzkie Biura Pracy. Działacze: Ludwik Pytlok, Jan Ciwis, Teofil Lorens.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 715; Dziesięć lat pracy Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego 1928–1938. [Katowice] 1938.

MŁODZIEŻOWY DOM KULTURY, placówka wychowawcza o wielostronnym spektrum działania z siedzibą przy ►ul. Gliwickiej 214; przejęła część tradycji ►ogródka jordanowskiego, który został założony na tym terenie w 1938. Po II wojnie światowej ogród jordanowski dysponował starym budynkiem otoczonym dużym parkiem z dwoma czynnymi basenami i ich zapleczem. W l. 1960–1973 placówka funkcjonowała pod nazwą Dom Kultury Dzieci i Młodzieży; do 1989 patronował mu Janek Krasicki. Pierwotnie mieściła się w budynku obecnego ►Przedszkola nr 39. W 1971, po trwającej dwa lata przebudowie, placówka została przeniesiona do dawnego budynku szatni (obsługującej 2 baseny znajdujące się w tym ośrodku wychowawczym). Program działalności sportowo-rekreacyjny w l. 60. XX w. został rozszerzony o działalność w kółkach zainteresowań popularnonaukowych, kulturalnych, technicznych, zespołów językowych. Od l. 70. XX w. działały m.in.: ►Młodzieżowe Koło PTTK, ►Zespół Pieśni i Tańca ZHP, Międzyszkolny Klub Sportowy z sekcjami piłkarską i lekkoatletyczną, Pracownia Modelarska, kino ►„Ptyś”, półinternat, klub ►„Absolwent”, od 1977 Kuratorski Ośrodek Pracy z Młodzieżą. Filie MDK działały w załęskich szkołach: koła wiedzy (w szkole nr 24), sportowe (w szkole nr 22), po 1977 również w szkołach poza tą dzielnicą Katowic. Rok szkolny 2005/2006 był dla MDK-u okresem przebudowy i wielkich zmian. Do istniejącego budynku dobudowano pracownię komputerową, zmieniono układ pomieszczeń i korytarzy, odmalowano i nowocześnie wyposażono sale i pracownie. Na ogrodowym terenie znajduje się nowoczesny, odkryty basen kąpielowy czynny w miesiącach letnich. W 2012 powstało boisko Orlik. Obecne struktury i formy działalności to: Biblioteka, Koło teatralne, Zajęcia sportowe, Zespół form dekoratorskich, Zespół tańca nowoczesnego, Zajęcia kreatywne, Zespół rysunku i grafiki, Zajęcia klubowe – wolontariat, Zespół instrumentalno-gitarowy, Małe formy rzeźbiarskie, Grafika i malarstwo, Spotkanie z komputerem, Kawiarenka internetowa, Zespół modelarstwa lotniczego, Język angielski , Klub poszukiwacza wiedzy, Zespół rzeźby i malarstwa, Koło twórczych poszukiwań w plastyce, Klub młodego technika, Sobotnie harce, Klub czasu wolnego, Studio piosenki, Zajęcia klubowe – Świat wokół nas, Koło języka niemieckiego, Koło dziennikarskie z elementami fotografii, Z językiem angielskim po wielokulturowej Europie, Zespół wokalny „Na bis”. Zajęcia odbywają się przez 6 dni w tygodniu. Instytucja organizuje wiele konkursów i imprez okolicznościowych, np. festiwal gitarowy, konkurs fotograficzny, konkursy literackie. W budynku znajduje się kawiarenka internetowa.
http//www.mdkkatowice.pl/.

MOJ, Klub Motocyklowy przy Fabryce Maszyn Górniczych ►„MOJ” w Katowicach-Załężu, zał. 1938 przez Jerzego Rogowskiego, Alojzego Bołdysa, ►Gustawa Różyckiego, Stanisława Peszkowskiego, Józefa Arndta. Jako pierwszy w Polsce wprowadził wyścigi motocykli z przyczepkami. Po 1945 nie wznowił działalności.

MOJ KATOWICE, KS przy Fabryce Maszyn Górniczych ►„MOJ” w Katowicach-Załężu, zał. 4 VII 1946 przez Józefa i Jerzego Arndtów, Jerzego Niedzielskiego, Ernesta Fojta. Siedziba mieściła się przy ul. ks. Augustyna Strzybnego (ob. ►ul. Tokarska). Kolejne nazwy: RKS MOJ (do 27 VII 1946), KS „Napęd” Załęże (do 1949), „Górnik” Załęże-Dąb (do 1950, po fuzji z GKS „Eminencja” Dąb i GZKS „Kleofas”, zob. ►06 Kleofas Katowice), Koło Sportowe nr 15 „Górnik” przy Fabryce Maszyn Górniczych (1950–1957), w źródłach prasowych „Górnik” Katowice (nazwa utrzymywała się do końca l. 50. XX w.), KS MOJ (26 IV 1957 – 1963), KS ►RAPID – MOJ (1963–1964), włączony do GKS Katowice 1 I 1965. W 1962 skupiał 60 członków. Działacze: Filomen Hoffmann, Norbert Kurzaj, Wiesław Tyrlik. Osiągnięcia: 10 (1–3–6) medali MP. Wybitni sportowcy: ►Jan Adamaszek, Henryk Przygoda, Wiesław Wielgus, Piotr Zimoląg, Henryk Kukuła. Trenerzy: ►Antoni Gołaś, Ryszard Dworok, Robert Zientek.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

MOŚCICKIEGO IGNACEGO KOLONIA, osiedle mieszkalne w północno-zachodniej części Załęża, na pograniczu Katowic i Chorzowa, wybudowane z inicjatywy władz wojewódzkich; uroczyście otwarte przez prezydenta Ignacego Mościckiego 2 X 1927 i nazwane na jego cześć; w 1944 nosiło nazwę Rudolf Hess Kolonie, a od 1952 do pocz. XXI w. imię greckiego komunisty Nikosa Belojanisa. Pierwotna zabudowa składała się z 44 domów dwurodzinnych, szeregowo ustawionych przy 10 równoległych ulicach, nazwanych na cześć 11 górników spośród 104 poległych w czasie katastrofy górniczej na ►kopalni „Kleofas” w 1896. Domy z dwuspadowymi dachami i lukarnami zaprojektowali P. Massalski i J. Krzemiński. W 1932 powstała szkoła; funkcjonował też centralnie umieszczony sklep. Osiedle było przeznaczone dla weteranów pracy narodowej, robotników wybranych według kryteriów narodowych; stanowiło teren rywalizacji społeczno-politycznej środowisk niepodległościowych – powstańczego (►Paweł Jacek) i legionowego (►Józef Słomka) – obejmujących wszystkie istniejące na tym obszarze stowarzyszenia społeczne: ►Katolickie Stowarzyszenie Kobiet, ►Oddział Młodzieży Powstańczej nr 50, ►Polski Związek Zachodni, ►Towarzystwo Czytelni Ludowych, ►Towarzystwo Młodych Polek, Towarzystwo Ogródków Działkowych ►Świt, ►Towarzystwo Polek, ►Towarzystwo Śpiewacze im. Stanisława Moniuszki, ►Związek Powstańców Śląskich, ►Związek Strzelecki, ►Zespół Towarzystw Kolonii Mościckiego. Nawiązuje do nich Stowarzyszenie „Kolonia Mościckiego”, powołane w 2008 w celu ratowania zabytkowego osiedla (prezesi: Dagmara Magiera, Maria Danielska). Przynależność parafialna: położona na obrzeżu Załęża kolonia nie dążyła do zjednoczenia z ►parafią św. Józefa w Załężu; mieszkańcy uczęszczali na nabożeństwa do kościoła franciszkańskiego na Klimzowcu. W II poł. l. 30 XX w. w kołach kościelnych zrodziła się idea budowy odrębnego kościoła p.w. św. Teresy dla Obroków i Kolonii Mościckiego; powrócono do niej jeszcze w II poł. l. 40 XX w., a następnie zrezygnowano. Osiedle pozostało w granicach ►parafii św. Józefa. Na jego terenie w l. 1939–1954 istniał krzyż misyjny.
AKAD, zesp. AL, sygn. 2521; J. Kurek, A. Piontek: 85 lat na pograniczu... Z dziejów Kolonii im. Prezydenta Ignacego Mościckiego w Katowicach (1928–2013). Katowice 2013; A. Steuer: Kolonia Mościckiego. W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999; J. Tofilska, A. Steuer: Osady i osiedla. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 2. Katowice 2012.

MOŚCICKIEGO Ignacego ULICA, nazwa od 1991 (pierwotnie, od 1951, Małgorzaty Fornalskiej), dł. 0,3 km, w pn.-wsch. części ►Osiedla Witosa. Ważniejsze obiekty: Przedszkole Miejskie nr 50, Urząd Pocztowy nr 29, PKO BP, sklep sieci Lewiatan, apteka, siedziba Polskiego Klubu Psa Sportowego.

MRONCZ Karol (27 XII 1886, Załęska Hałda – 15 X 1968, Katowice), właściciel restauracji przy ul. Załęska Hałda 4, prezes chóru ►Lutnia w Załęskiej Hałdzie. W restauracji Mroncza siedziby miały: ►Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Załęskiej Hałdzie, ►Centrala Związku Górników, chór ►Lutnia. Pochowany na ►cmentarzu parafialnym w Załężu.
Księga adresowa województwa śląskiego na rok 1926–1927. Oprac. J. Berantt, Katowice [1927]; J. Fojcik: Śląski ruch śpiewaczy 1945–1974. Katowice, 1983; A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika  Katowic”. T. 8. Katowice 1999; inskrypcja nagrobkowa na cmentarzu parafialnum w Załężu.

MROWIEC Maria zob. ►Chrószcz Maria

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża