K

 

KALINA, nazwa pola górniczego ►kopalni „Kleofas” na terenie Chorzowa Batorego (895,652 kuksów), nadane w 1845 Wilhelmowi Ferdynandowi Elsnerowi von Gronow na Kalinowicach; od 1880 należało do ►Spadkobierców Gieschego.

KAPLICA W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, pierwotnie arenda (z drewna i słomy) w pobliżu ►Załęskiego Lasu; pod koniec XIX w. oberża murowana, z dużą salą, wybudowana przez Maksymiliana Retta. Na pocz. l. 30. XX w. przejęta przez ►koncern Hohenlohe i przekształcona w kaplicę.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

KEGEL Hugo (27 II 1852, Załęże – 25 VIII 1895, Berlin), pseud. Hartwig Kohler, poeta, dziennikarz; pracownik „Kattowitzer Zeitung” – korespondent gazety z Berlina, Lipska, Altenburga; autor szkicu historyczno-geograficznego Von der Drei-Kaiser-Ecke in Oberschlesien: historisch-geographische Skizze. Kattowitz, Verlag von Siwinna [1894] oraz Oberschlesien in der Dichtung: eine Antologie. Kattowitz, G. Siwinna [1897].
A. Steuer: Kalendarium dziejów Katowic. Katowice 2001.

KLASZTOR OJCÓW KAPUCYNÓW, zał. 2006 w mieszkaniu w starej kamienicy przy ►ul. Gliwickiej 195; placówka podległa Prowincji Małopolskiej Braci Mniejszych Kapucynów. Wspólnota 3 braci, tzw. itinerantów, prowadzi działalność duszpasterską wśród najuboższych mieszkańców dzielnicy (katecheza, spowiedź).
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014; https://www.kapucyni.pl/prowincja-krakowska-mainmenu-325/wspolnoty-krakow-668/wspolnota/kr/4-katowice-zaleze.

KOCHŁOWICKIE WZGÓRZA, część ►Katowickiego Płaskowyżu. Obejmują cały obszar ►Załęskiej Hałdy; najwyższy punkt 338 m n.p.m. (w części pd.-zach.); powierzchnia kopulasta, miejscami spłaszczona; zalesione (zob. ►Załęski Las), rozcięte lokalnie głębokimi dolinami (45–50 m); u podnóża wystepują osady karbońskie; powierzchnia przykryta kilkumetrową warstwą osad plejstoceńskich; opadają w kierunku skrzyżowania ►ul. Feliksa Bocheńskiego z ►ul. Załęska Hałda; część pólnocna i wschodnia położone średnio na wys. 280 m n.p.m.
D. Absalon, S. Czaja, A.T. Jankowski: Środowisko geograficzno-przyrodnicze. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. Katowice 2012.

KOLONIE I OSADY zob. ►Dwunastu Apostołów, ►Hegenscheidta, ►Johanka, ►kopalni „Kleofas”, ►Kolonia Ignacego Mościckiego, ►Kuźnica Załęska, ►Obroki, ►Owsiska, ►Osiedle Witosa, ►Załęska Hałda, ►Załęska Hałda (fińskie domki).

KOŚCIOŁY W ZAŁĘŻU: ►p.w. Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie, ►p.w. św. Jerzego w Załęskiej Hałdzie, ►p.w. św. Józefa w Załężu, ►p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta na Osiedlu Witosa.

KOŚCIÓŁ p.w. PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO I ŚW. HERBERTA NA OSIEDLU WITOSA, kościół parafialny, zlokalizowany przy ►ul. Norberta Barlickiego 2, budowany w l. 1984–1993 – budowniczy: ks. Leonard Bogacki (1984–1987), ks. Henryk Wicik (1987–1988), ks. Władysław Nieszporek (1988–1993). Świątynia dwupoziomowa, wzniesiona wg projektu: Janusza Grzegorzaka, Jerzego Raka i Tadeusza Szczęsnego (konstrukcja). Wnętrze zaprojektował Piotr Kłosek. 16 V 1993 metropolita katowicki abp damian Zimoń dokonał poświęcenia kościoła. W ołtarzu zostały złożone relikwie świętych męczenników Tymoteusza i Wiktoryny. 17 XII 1993 bp Gerard Bernacki poświęcił dolny kościół, do którego krzyż ołtarzowy został przeniesiony z tymczasowej kaplicy. Wcześniej – 8 XII 1990 – poświęcono dzwony. W pierwszą rocznicę poświęcenia w kościele umieszczono figury: św. Barbary – patronki górników i św. Maksymiliana Kolbego – która ma upamiętniać, że kamień węgielny kościoła został poświęcony w Rzymie, podczas jego kanonizacji. W obydwu kościołach znajdują się organy; w kościele dolnym jest to instrument elektroniczny. Na placu przy kościele stoją: drewniany krzyż misyjny i figura św. Józefa z Jezusem na ręku.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

KOŚCIÓŁ p.w. ŚW. JÓZEFA w ZAŁĘŻU, kościół parafialny, zlokalizowany przy ►ul. Gliwickiej 76. Pierwszy, niezrealizowany projekt budowy kościoła pochodził z 1855 (zob. ►kościół p.w. św. Jerzego w Załęskiej Hałdzie). Po katastrofie w nocy z 3 na 4 V 1896 w ►kopalni „Kleofas” mieszkańcy Załęża ślubowali, że postawią kościół. Miała powstać świątynia jako wota ku czci św. Józefa, patrona ludzi pracujących i dobrej śmierci. Kościół, budownay w l. 1898–1900, został wzniesiony w stylu neogotyckim na planie krzyża łacińskiego wg projektu ►Ludwiga Schneidera. Budowniczym był ►ks. Ludwik Skowronek. Został poświęcony 8 XI 1900 przez ks. dziekana ►Wiktora Schmidta, a konsekrowany 29 IV 1902 przez ks. kardynała Georga Koppa z Wrocławia. Trójnawowa ceglana świątynia (o wymiarach 53 x 30,5 m) ma dwuspadowy dach, korpus na zewnątrz jest pseudobazylikowy, wewnątrz halowy z transeptem. Elewację ozdobiono ornamentami z cegły glazurowanej i profilowanej. W obiekcie zastosowano sklepienia krzyżowo-żebrowe i ostrołukowe okna; po bokach prostokątnie zamkniętego prezbiterium ulokowano kaplice, będące przedłużeniem naw bocznych. Wokół prezbiterium znajdują się zakrystia i pomieszczenie gospodarcze, tworzące na zewnątrz obejście z kaplicą na osi; nad zakrystią jest umieszczona empora. Kościół nie ma wieży, w jej miejscu jest smukła sygnaturka (hełm sygnaturki smukły, wieloboczny, ostrosłupowy) o wysokości 64m. W kościele zachował się prawie cały jego pierwotny wystrój: ołtarz główny i dwa boczne (św. Floriana i św. Barbary); reliefy na ambonie; świeczniki; ramy stacji Drogi Krzyżowej; konfesjonały wykonane przez stolarza i snycerza C. Buhla z Wrocławia; ►ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa i ►ołtarz Najświętszej Maryi Panny w transepcie kościoła – dzieło Heinricha Schweppensteddego i Antona Mormanna z Wiedenbrücka; obrazy w ołtarzach malowane na blasze miedzianej wykonane przez artystę Juliana Waldowskiego z Wrocławia; stacje Drogi Krzyżowej odlane z uszlachetnionego gipsu powstałe w firmie Franza Mayera w Monachium; rzeźby Chrystusa i Apostołów w ogrodzie oliwnym, figury do groty z Lourdes i do bocznych ołtarzy wyrzeźbione przez Johanna Baumeistera z Wrocławia; 27-głosowe organy wykonane przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy z prospektem organowym wg Ludwiga Schneidera; witraże i okna nawy głównej wykonane przez firmę F. Kliem z Raciborza, witraże w drzwiach wejściowych przez firmę Adolfa Seilera z Wrocławia, witraż w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej zaprojektowany w l. 50. XX w. przez ►Adama Bunscha. Nie zachowały się: ołtarz soborowy, ambona i sedilia zaprojektowane przez artystę Józefa Kołodziejczyka; polichromie: pierwotna Józefa Krachwitza z Nysy oraz z 1929 autorstwa Ottona Kowalewskiego; pierwsze dzwony (zob. ►Dzwony w kościele p.w. św. Józefa w Załężu). We wnętrzu kościoła znajdują się tablice upamiętniające: księdza prałata ►Józefa Kubisa i górników poległych w ►katastrofie górniczej w Załężu 1896 (tablica przeniesiona z cechowni zlikwidowanej ►kopalni „Kleofas”). Po lewej stronie od wejścia do świątyni usytuowano rzeźbę Ukrzyżowanie Johanna Baumeistera z Wrocławia, którą w 1945 uzupełniono płytą z nazwiskami poległych o wolność Ojczyzny w okresie ►powstań śląskich i zgładzonych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (zob. ►Miejsca upamiętnione w Załężu). Obiekt wpisany do katalogu zabytków w 1978.
J. Krętosz: Stulecie Parafii św. Józefa w Katowicach-Załężu. Katowice 1996.

KOŚCIÓŁ p.w. ŚWIĘTYCH CYRYLA I METODEGO W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, kościół parafialny, zlokalizowany przy ►ul. Feliksa Bocheńskiego 147. Powstał w 1945 w murowanym i przerobionym budynku byłej ►cegielni kopalni „Kleofas”. 11 IX 1945 poświęcił go bp Stanisław Adamski. Obiekt został dostosowany do nowych funkcji sakralnych w trybie gospodarczym. Głównymi architektami byli pierwsi proboszczowie: ►Marian Gazek, ►Zygmunt Bauer. Prace adaptacyjne wg ich wskazówek wykonywali: Jan i Paweł Gawlikowie, P. Langer, T. Krężel. W 1956 nastąpiła rozbudowa kościoła poprzez dobudowanie kaplic Najświętszego Serca Pana Jezusa i Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Obecny wystrój kościoła pochodzi z l. 1980–1984; powstały wtedy m.in. obrazy patronalne św. Cyryla i św. Metodego autorstwa Józefa Kołodziejczyka. Od 2002 co roku zawsze 1 V odbywa się w kościele msza św. w intencji rowerzystów.
AKAD, AL 02506; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

KRZYŻ – BOŻA MĘKA, przy ►ul. Wincentego Witosa, ufundowany w 1891 przez Emanuela i Eleonorę Urbanke; z napisem fundacyjnym na przedniej ścianie wysmukłego cokołu: Ten Jezus Krystus jest uKrzyżowany który był od Judasza za 30 srebrniKów sprzedany, nazwiskami fundatorów i datą. Nad napisem umieszczono płaskorzeźbę Matki Bożej (patrzącej przed siebie, z dłońmi splecionymi na piersiach). Cokół wieńczy krzyż (o krótkich, prosto zakończonych ramionach) z metalową figurą Chrystusa i poziomym kartuszem z INRI z pofalowanej blachy.
www.przydrozne.eu/strony/katowice.

KRZYŻ PRZYDROŻNY W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, przy ►ul. Przekopowej, ufundowany w 1891 z dobrowolnych składek mieszkańców gminy Załęże. Krzyż był postawiony na rozdrożu, na wschodnim skraju ►Załęskiej Hałdy. W jego pobliżu w l. 1918–1920 powstała ►kolonia Dwunastu Apostołów. Krzyż ma fantazyjne zakończenia belek – w haczykowatą strzałkę. Jest umieszczony na wysokim cokole, ozdobionym jedynie listwą opasającą go pod gzymsem.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

kubis-jozef

KUBIS Józef (15 VII 1867, Kujakowice Dolne k. Kluczborka – 1 XI 1942, Głuchołazy), duchowny katolicki, prałat. Święcenia kapłańskie przyjął 23 VI 1891.W l. 1900–1942 był proboszczem w ►parafii św. Józefa w Załężu. Od 1916 był dziekanem dekanatu mysłowickiego, od 8 maja 1920 kuratorem biskupiego konwiktu w Bytomiu. W 1923 po powstaniu dekanatu katowickiego został pierwszym dziekanem katowickim. W l. 1922–1925 był członkiem Rady Konsultorów Administracji Apostolskiej Górnego Śląska. Po powstaniu diecezji katowickiej został członkiem jej kapituły katedralnej, a w 1931 prałatem domowym Jego Świątobliwości. W diecezji katowickiej był komisarzem biskupim północnego komisariatu (dekanaty Katowice, Piekary, Tarnowskie Góry i Lubliniec), członkiem consilii administrationis w kurii biskupiej i komisji technicznej budowy katedry. Pełnił funkcję prezesa diecezjalnego Towarzystwa Czeladników. Został odznaczony Krzyżem Rycerskim i Komandorskim Rycerzy Bożego Grobu. Dostrzegał potrzebę podziału ogromnej parafii załęskiej; za swojego życia doprowadził do powstania punktu duszpasterskiego w Załęskiej Hałdzie (1936). Zmarł w trakcie leczenia uzdrowiskowego; pochowany na ►cmentarzu parafialnym w Załężu; w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu umieszczono tablicę pamiątkową. Autor: Textschrift zum 10 Jähr Stiftungsfest des katholischer Gesellenvereins in Zalenze am 17–18 VII 1920; Textschrift zum 25 jährigen Stiftungsfest des katholischer Gesselenvereins in Katowice-Załęże; Pamiętnik – Festschrift zum 25jahrigen Stiftungsfeste des Kath[olische] Gesellenvereins zu Katowice-Załęże am 27.–28.–29. April 1935 i z okazji założenia polskiego stowarzyszenia kat[olickiego] czeladników w dniu 1 maja 1935 r.: 1910–1935.
E-ncyklopedia, Historia Kościoła na Śląsku.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża