J

 

JADWIŻANKI zob. ►Dom Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek, ►Klasztor Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek, ►Kuchnia dla bezrobotnych, ►Przedszkole, ►Sierociniec, ►Szkoła Gospodarstwa Domowego, ►Szkoła Muzyczna, ►Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla Dorosłych, ►Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla Kobiet.

JAK DOM, Prywatna Szkoła Podstawowa, powstała z inicjatywy Jolanty Kałuży, założycielki podobnej szkoły w Katowicach-Ligocie. W wyniku losowania w 1994 otrzymała budynek dawnej ►Szkoły Podstawowej nr 33 i ►Przedszkola nr 98 przy ►ul. Wincentego Witosa. 160 uczniów rozpoczęło naukę 5 IX 1994; grono pedagogiczne liczyło od 5 (1994) do 24 nauczycieli (1998). Program nauczania w klasach I–IV obejmuje lekcje obowiązkowe oraz zajęcie baletowe, indywidualną grę na pianinie, naukę pływania, lekcje języka angielskiego. Obecnie placówka funkcjonuje w zespole prywatnych szkół Complex of International Silesian School, utworzonych przez ►Domowe Przedszkole, ►Gimnazjum Amicus, ►Liceum Ogólnokształcące im. Melchiora Wańkowicza.
www.nasze-szkoly.edu.pl.

JEDNOŚĆ, Towarzystwo Polsko-Katolickie, zał. 2 XII 1906 w Załężu w ►lokalu Christa; inicjatorem był ►Józef Sapa. Od 1907 działalność teatralną (wystawiono sztuki: Dzieci w Jaskini Zbójców, Werbel domowy), śpiewaczą i deklamatorską prowadziło w Reichshalle w Katowicach; pracami kierował ►Henryk Ciemięga. Współpracowało z Towarzystwem Śpiewaczym ►Lira, TG „Sokół” w Katowicach. Po rozbiciu przez policję i wymówieniu lokalu przez właściciela w 1911 zakończyło działalność. Przyczyniło się do powstania gniazda ►TG „Sokół” w Załężu.
„Górnoślązak” 1907, nr 1.

JEDNOŚĆ ZAŁĘŻE, RKS, pierwszy na terenie Załęża klub sportowy – jednosekcyjny klub piłkarski, związany z PPS, zał. 1932. Należał do Stowarzyszenia RKS w Katowicach. Przez wiele lat prezesem był ►Józef Janta.

JENNY, kopalnia węgla kamiennego w Załężu, powstała z inicjatywy ►Fryderyka von Wrochema – wniosek z 11 V 1837; na jego podstawie nadanie uzyskał kolejny właściciel Załęża ►Lobel Freund. 10 XI 1855 włączona do ►kopalni „Kleofas”.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; J. Jaros: Słownik katowickich kopalń i hut. Katowice 1994; P. Nadolski: Kopalnie węgla kamiennego i huty. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 2. Katowice 2012.

wiktor-jesionek

JESIONEK Wiktor (21 II 1879, Chorzów – 23 I 1939, Katowice-Załęże), mistrz piekarski, założyciel piekarni w Załężu (1903), działacz społeczno-polityczny i rzemieślniczy. Był członkiem gniazda TG „Sokół” w Katowicach, prezesem gniazda ►TG „Sokół” w Załężu, wiceprezesem Okręgu VI (Śląskiego) Dzielnicy Śląskiej Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce, współzałożycielem Towarzystwa Śpiewaczego ►„Halka” w Załężu, delegatem do Polskiego Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu (1919). Był członkiem Rady Gminnej i pełnił obowiązki zastępcy naczelnika ►gminy Załęże. Uczestniczył w I powstaniu śląskim (zmaltretowany przez bojówki Grenzschutzu), w czasie III powstania śląskiego działał w sztabie katowickiego pułku Grupy „Wschód”. Sprawował obowiązki sędziego pokoju przy Sądzie Powiatowym w Katowicach, założył Związek Samodzielnych Rzemieślników i Drobnych Przemysłowców, aktywnie działał w zarządzie Cechu Piekarniczego w Katowicach oraz w licznych polskich organizacjach na terenie Katowic i Załęża, był także wykładowcą na kursach rzemieślniczych.
A. Steuer: Kalendarium dziejów Katowic. Katowice 2001.

JOHANKA (Joanna, Johanna, Ioan, Iwan), huta w Załężu, zał. 1820 jako huta szkła (zob. ►Załęska Szklarnia), od 1822 huta cynku. W l. 1823−1839 nieczynna; w 1853 zlicytowana; w l. 1865−1877 eksploatowana z hutą ►Victor, ostatecznie wygaszona. W 1862 produkowała 466 t cynku, a w 1876 − 608 t. Właściciele: Daniel Freytag, ►Łazarz Henckel von Donnersmarck, ►Loebel Freund, ►Karol Neumann, ►Gustav Kramsta.
J. Jaros: Słownik katowickich kopalń i hut. Katowice 1994.

JOHANKA, kolonia robotnicza, zbudowana w XIX w. na terenie ►Załęskiej Hałdy dla pracowników ►Załęskiej Szklarni (zob. ►Johanka huta); zlokalizowana na polanie leśnej (pomiędzy współczesnymi ulicami: ►Feliksa Bocheńskiego, ►Kochłowicką, ►Upadową, ►Załęska Hałda), granicę stanowił nieistniejący ►Załęski Potok. Nazwę wzięła od imienia żony ►Karola von Wachowskiego − Joanne z d. Pelka. Na terenie kolonii znajdowało się źródło bezimiennego dopływu strumyka ►Johanka. W granicach kolonii wybudowano hutę ►Victor.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

JOHANKA, dawniejszy strumyk (ob. ściek zamknięty o długości ok. 1,55 km) w Załężu, źródła ok. 200 m na pd.-zach. od szybu ►Zachodniego ►kopalni „Kleofas”, przepływał na wschód od zabudowań kolonii ►Johanka, ok. 200 m dalej skręcał w kierunk pn.-wsch., przecinał drogę Załęże – Wielkie Hajduki, wpadał do stawu ►Trzciniec. Zob. też ►Johanka huta, ►Johanka kolonia robotnicza.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; G. Grzegorek: Wodociągi i kanalizacja Katowic. Katowice 2015.

JULIUSZ DOLMANN, Fabryka Papy Dachowej i Asfaltu, zakład prywatny, zał. w 1922 w Załężu, przy ►ul. Marcina 8. Zatrudniała 15 robotników; produkowała 300 tys. m² papy rocznie. Ok. 1927 odrębna fabryka asfaltu przeniesiona na ul. Wojewódzką w Katowicach.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża