G

 

GAJDZIK Wilhelm (24 II 1880 Załęże – 23 V 1967, Katowice), rolnik, działacz społeczny; zastępca naczelnika obwodowego w Załężu; prezes ►Związku Rezerwistów w Załężu, a w l. 1938–1939 ►Związku Posiedzicieli Gruntów w Załężu. Na na jego polu znajdowała się ►Gajdzikowa Kapliczka.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 645; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

GAJDZIKOWA KAPLICZKA, obiekt sakralny, poświęcony św. Mikołajowi, istniejący w l. 1832–1965 na Polu Gajdzikowym w Załężu. Kapliczka murowana (wym. 4,5 x 5 x 3–3,5 m), z kopią obrazu Matki Boskiej Boguckiej, figurami św. Mikołaja i prawdopodobnie św. Teresy z Awilla [?]. Miejsce odprawiania nabożeństw majowych, Dni Krzyżowych przed utworzeniem ►parafii św. Józefa w Załężu. Po 1945 wielokrotnie dewastowana i ponownie poświęcana; ostatecznie zlikwidowana.

R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

GARTENSTRAßE zob. ►Anioła Franciszka ulica

GIEBEL Stefan (2 IX 1870, Dobrodzień – 9 V 1956, Żędowice k. Strzelec Opolskich), działacz społeczno-polityczny, po 1922 zamieszkał w Załężu (przy ul. Narutowicza). Związany z chrześcijańską demokracją (zob. ►Partie polityczne 1922–1939), z ramienia której był posłem II kadencji Sejmu Śląskiego, w III kadencji od I 1935 przejął mandat po zm. Wojciechu Sosińskim; działacz chadeckich ►Związków Zawodowych, radny miejski.
„Wiadomości Administracyjne Miasta Katowice” 1936, nr 1; H. Rechowicz: Sejm Śląski. Katowice 1971.

absalon-jan

GŁUCH Józef (26 XI 1899, Chorzów – 16 X 1969, Katowice), lekarz medycyny ogólnej; uczestnik akcji plebiscytowej. Studia medyczne ukończył w 1924 we Wrocławiu; od 1927 pracował w szpitalu Elżbietanek w Katowicach, od 1929 był lekarzem Ubezpieczalni Społecznej w Załężu i Przemysłowej Kasy Chorych w Hucie Baildon; w okresie okupacji działał w organizacji „Ku Wolności”; w l. 1945–1969 pracował w Przychodni Rejonowej w Załężu oraz przychodni zakładowej Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego. Pełnił funkcję prezesa katowickiego koła PCK.
Głuch Józef Konrad. W: Słownik medycyny i farmacji Górnego Śląska. Red. A. Puzio. T. 1: Biograficzny (A–Z).

GOLA Stanisław (III 1899, Grodziec, woj. kieleckie – 25 I 1939, Cieszyn), nauczyciel – początkowo w ►Szkole Podstawowej nr 25 im. Konstantego Damrota w Załęskiej Hałdzie i w ►Szkole Podstawowej nr 23 im. Jana Kochanowskiego; opiekun ►Ogniska Młodzieży w Załężu (1932).
Kronika Szkoły Podstawowej nr 25 w Załęskiej Hałdzie. T. 1–2 – wersja elektroniczna; J. Prażmowski: Szkolnictwo województwa śląskiego. Katowice 1936.

GOLIAT, Śląski Klub Karate, istnieje od 1992, największy klub odmiany Oyama Karate na terenie Górnego Śląska i jeden z największych w Polsce. Skupia ponad 1000 członków w wieku od 4 do 66 lat; prowadzi zajęcia w 50 sekcjach we wszystkich dzielnicach Katowic (m.in. siedziba na ►Osiedlu Witosa), Siemianowic, Tychów, w Rudzie Śląskiej, Gliwicach, Chorzowie, Bytomiu, Mikołowie, Mysłowicach, Łaziskach, Gliwicach, Orzeszu oraz w Świętochłowicach (licencja na teren całego województwa śląskiego). Członków i zawodników trenuje grupa wykwalifikowanych instruktorów, w tym kilkunastu z czarnymi pasami. Od 1998 rozszerzono naukę o Full-Contact / Thai Boxing Karate, Aikido. Osiągnięcia: 1 (1–0–0) medal MŚ (1999) zdobyty przez Danutę Fydę, pierwszą Polkę, która odniosła sukces na zawodach tej rangi Full Contact Karate 63 kg; 15 (6–6– 3) medali ME (2011, 2013); 327 (137–88–102) medali MP (1997–2011) w konkurencjach: kata, kumite, kobudo. Szefem i założycielem jest sensei Jerzy Walaszczyk.
http://www.karategoliat.pl.

GONAR, Fabryka Narzędzi Górniczych, wybudowana w l. 1972–1974 na ►Obrokach; w l. 1977–1997 Gonar (od 1977 połączony z firmą Moj-Rapid) funkcjonował jako jeden z zakładów Fabryki Sprzętu i Narzędzi Górniczych Fasing (największa jego inwestycja na szwedzkiej licencji Fagersta); od l. 90. XX w. samodzielny. W 1998 Fasing powołał spółkę Fasing-Gonar Sp. z o.o.; w 1999 Stefan Król w ramach prowadzonej działalności gospodarczej pod firmą „KROLMET” Stefan Król nabył i objął 100% udziałów, zmieniając nazwę na Gonar Sp. z o.o. Od czasu, kiedy nastąpiła zmiana właściciela, spółka dynamicznie się rozwija, powstawały nowe podmioty, m.in.: Gonar-Systems International Sp. z o.o. (2002), Gonar-Walcownia Rur Sp. z o.o. (2004), Gonar International S.A. (2008), Gonar Bis Sp. z o.o. (2006), Gonar Bułgaria, Gonar Australia, Tasum Gonar. Firma produkuje narzędzia górnicze dla kopalń węgla kamiennego, kopalń rud metali nieżelaznych i kamieniołomów, narzędzia i urządzenia dla drogownictwa, leśnictwa, hut żelaza, przemysłu petrochemicznego i mineralnego, a także dla przedsiębiorstw budowlanych. Specjalizuje się w produkcji łańcuchów ogniwowych przeznaczonych dla: górnictwa, rybołówstwa, energetyki, budownictwa i transportu, produkuje też inne narzędzia i urządzenia. Ponadto laboratoria badawcze spółki prowadzą działalność usługową w zakresie analizy składu chemicznego stali, pomiarów twardości, badań mikro- i makrostrukturalnych i kontroli niektórych przyrządów pomiarowych. Od 1977 zatrudnia 2,1 tys. pracowników; kierownik: Andrzej Mikucki. Patronuje Towarzystwu Ogródków Działkowych ►Gonar.
Przemysł maszyn górniczych: 1945–1985. Katowice 1985; http://gonar.com.pl/o-nas.

GONAR, Rodzinne Ogródki Działkowe, zał. na pocz. l. 80. XX w. na ►Obrokach pod patronatem Fabryki Narzędzi Górniczych ►Gonar. W 2010 składały się z 90 działek o łącznej pow. 2, 87 ha.
http://bip.um.katowice.pl/dokumenty/2010/1/5/1262696829.pdf.

GÓRNICTWO WĘGLA KAMIENNEGO, podstawowa gałąź gospodarki w dziejach miejscowości. Przyznane sądownie pola górnicze eksploatowano od 1792 początkowo w południowej części Załęża (kopalnie: ►Charlotte, ►Victor, ►Klenie Helene), od 1840 w części północnej (kopalnia: ►Kleofas). Właścicielami kopalń byli: Wilhelm Jänkner, Karol Wachowski, Fryderyk von Wrochem, Daniel Freytag, Loebel Freund, Karol Neumann, Chrystian Gustaw von Kramsta, ►Karol Godula, po 1880 ►Giesche SA, Hohenlohe. Odbiorcami węgla były huty cynku, ►dwór w Załężu. W górnictwie węgla kamiennego pracowało 40% mieszkańców Załęża (np. na pocz. l. 50. XX w. pod względem zatrudnienia górnictwo zajmowało 2 miejsce – po hutnictwie). Z górnictwem załęskim były związane 2 instytucje podległe Ministerstwu Górnictwa i Energetyki: ►Zasadnicza Szkoła Górnicza KWK „Kleofas” i ►Zakład Remontowo-Budowlany przy Katowickim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego. Zob. też ►Kult św. Barbary.
APK, zesp. Ministerstwo Górnictwa i Energetyki odc. II, sygn. 246; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

GRÜNFELD zob. ►Kaisergarten

GRZELAK Seweryn (8 VIII 1900, Biskupice k. Ostrowa Wlkp. – ?), kapral Wojska Polskiego, górnik, działacz związkowy. Od 1922 mieszkał w Załężu (przy ul. Limanowskiego), pracował w kopalni ►Kleofas; w 1929 uległ wypadkowi. Pełnił funkcje prezesa Oddziału Górników ►Związku Związków Zawodowych (referent oświatowy w Zarządzie Głównym) oraz sekretarza ►Związku Towarzystw Polskich w Załężu.
APK, zesp. Dyrekcja Policji Katowic, sygn. 40.

GWIAZDA ZAŁĘŻE, klub tenisa stołowego, wzmiankowany w 1933, organizacyjnie podlegał Chrześcijańskiemu Związku Młodzieży ►„Odrodzenie” i wraz z nim upadł w 1934. Liczył 14 członków. Funkcję prezesa pełnił Eugeniusz Szeliga.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża