D

 

DANISZ Klara (25 XII 1895, Załęże – 28 IV 1970, Katowice), pochodziła z zasłużonej dla polskości rodziny Świtałów; powstaniec śląski, sanitariuszka, maszynistka; działaczka ►Towarzystwa Śpiewaczego „Halka”, ►Towarzystwa Polek, ►Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Załężu. Uczestniczyła w I i II (na terenie Załęża) oraz III (Sławięcice) ►powstaniu śląskim – w 1920 w ►Komendzie Placu, w l. 1920–1921 prowadziła działalność agitacyjno-propagandową także na terenie pow. Wielkie Strzelce. W l. międzywojennych udzielała się w ►Związku Powstańców Śląskich; w 1939 zagrożona aresztowaniem, zbiegła do Raciborza i Szczybnika. Ostatnia wzmianka o niej pochodzi z 20 XI 1963. Mieszkała przy ►ul. Gliwickiej 80. Odznaczona: Powstańczym Medal Niepodległości, 10-lecia PRL, Śląskim Krzyżem Powstańczym.
APK, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach, Wydział Organizacyjny, sygn. 3406; Śląski Instytut Naukowy Katowice, spis 3: d–f; pismo USC Katowice z 20 X 2017 w MHK.

DER GROSSE JANIA, bohater powieści Arnolda Ulitza – piekarz z Załęża, umieszczony w okresie rozbudowy Katowic (koniec) XIX w.; wg W. Szewczyka typ spekulanta, renegata i łobuza.
A. Ulitz: Der grosse Jania. Breslau 1939 i Stutttgart 1953; W. Szewczyk: Literatura niemiecka w XX wieku Katowice 1964

DEUTSCHE JUGEND PARTEI, niemiecka organizacja polityczna (prohitlerowska), zał. 1933 w ►Załęskiej Hałdzie przez kupca Erwina Remble. Skupiała głównie bezrobotnych. Upadła po zorganizowaniu świetlicy ►Związku Strzeleckiego w tej miejscowości.
Kronika Szkoły Podstawowej nr 25 (wersja zdigitalizowana: http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=17417&from=publication).

DŁUGIEWICZ Franciszek (22 VII 1883, Sulmierzyce – 27 VII 1957, Katowice), dyplomowany drogerzysta (ukończył 4 klasy gimnazjum i Seminarium Nauczycielskie w Odolanowie, szkołę zawodową i praktyki w zawodzie drogerzysty w Oleśnicy i Katowicach). Od 1905 prowadził własną drogerię w Zaborzu k. Zabrza. Od 1922 mieszkał w Katowicach-Załężu, gdzie był prezesem Zespołu Towarzystw Polskich. Był prezesem Związku Rezerwistów w Katowicach, Związku Powstańców Śląskich i oddziału PCK, posłem V kadencji na Sejm w Warszawie (1938–1939), a także członkiem BBWR (od 1928) i OZN (od 1937). Po wybuchu II wojny światowej przedostał się na Zachód, skąd powrócił w 1947. Pracował w służbie zdrowia w Katowicach.
W. Jerzykiewicz: Drogiści w walce o wolność Śląska: z okazji obchodu XX-lecia Związku Drogerzystów Obwodu IV na Śląsku. Katowice 1939.

wladyslaw-dlugiewicz

DŁUGIEWICZ Władysław (1877, Sulmierzyce – ?), drogerzysta, od 1900 właściciel drogerii w Załężu. Był członkiem „Sokoła” i Towarzystwa Przemysłowców, założycielem Klubu Obywatelskiego w Katowicach (1918), prezesem ►Rady Ludowej w Załężu (1918), radnym gminnym (1920). Brał udział w I ►powstaniu śląskim, po czym pracował w Komisariacie do spraw Śląska. Od 1920 był prezes Komitetu Plebiscytowego w Załężu. Należał do grona współzałożycieli Związku Drogerzystów, akcjonariuszy Fabryki Czekolady „Hanka” w Siemianowicach. Odznaczony Medalem Niepodległości.
W. Jerzykiewicz, Drogiści w walce o wolność Śląska: z okazji obchodu XX-lecia Związku Drogerzystów Obwodu IV na Śląsku, Katowice 1939.

DOBRA NADZIEJA, Rodzinny Ogródkek Działkowy przy ul. ►ul. Kochłowickiej; zajmuje obszar 5,6 ha (130 działek). Funkcję prezesa pełni Tadeusz Ćmachowski.
http://pzd.pl/uploads/cgblog/id6288/ROD_Nadzieja.pdf; ttp://bip.um.katowice.pl/dokumenty/2010/1/5/1262696829.pdf.

DOM KULTURY DZIECI I MŁODZIEŻY zob. ►Młodzieżowy Dom Kultury

DOM STARCÓW W ZAŁĘŻU zob. ►Zakład Opiekuńczo-Leczniczy w Katowicach-Załężu

DOM ZGROMADZENIA ZAKONNEGO JADWIŻANEK W ZAŁĘŻU, jedna z 8 placówek Katowickiej Prowincji Zgromadzenia Sióstr św. Jadwigi; zał. 4 IV 1899 przy ►ul. Gliwickiej 78. Budynek powstał jako jeden z trzech w kompleksie obiektów sakralnych (zob. ►Kościół św. Józefa, ►Probostwo parafii św. Józefa): z wieżą – zdemontowaną w l. 30. XX w., dzwonem – ufundowanym przez ►Jana Stanislowskiego, w l. 40. XX w. przekazanym ►parafii św. Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie; wygląd zbliżony do obecnego pochodzi z 1975; z pierwotnej bryły zachowało się naroże pd.-wsch. z figurką św. Jadwigi. W 1935 przebywało w nim 11 zakonnic, a w 1995 posługę pełniło 14 zakonnic. Do wybuchu ►II wojny światowej siostry prowadziły: ►Dom Opieki dla Chorych, ►Kuchnię dla bezrobotnych, ►Sierociniec, ►Szkołę Gospodarstwa Domowego, ►Szkołę Muzyczną, a do 1956 ►Przedszkole. W okresie I wojny światowej lazaret podległy zgromadzeniu; od 1950 do 1990 ►Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla Kobiet był w Zarządzie Zrzeszenia (prorządowego) Katolików ►Caritas. Zakonnice służą pomocą chorym i potrzebującym, pełnią posługę ►w kościele parafialnym p.w. św. Józefa, opiekując się kaplicą p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa. Są pochowane w kwaterach na ►cmentarzu parafialnym przy ►ul. ks. Pawła Pośpiecha.
J. Krętosz: 75 lat Katowickiej Prowincji Sióstr św. Jadwigi (1924–1999). Katowice 1999; www.jadwizanki.com.; Sto lat służby sióstr św. Jadwigi, kościoła ubogich w Katowicach-Załężu (1899–1999). Katowice-Bogucice 1999.

DOM ZGROMADZENIA ZAKONNEGO SŁUŻEBNICZEK W ZAŁĘŻU, placówka zakonna z domu macierzystego w Porębie, powstała 12 I 1922 przy szpitalu dla niemowląt w Katowicach (zob. ►Szpital dziecięcy w Katowicach), dzieląc jego losy. Od 28 I 1945 w Załężu 3 siostry z osady w Panewnikach stanowiły pierwszą powojenną załogę ►Szpitala Dziecięcego przy ►ul. ks. Pawła Pośpiecha, gdzie w l. 1949–1962 opiekowały się kaplicą z obrazem Matki Boskiej Piekarskiej; później obsługiwały też drugi budynek szpitala dziecięcego przy ►ul. Macieja. W Domu Zgromadzenia, z siedzibą na probostwie ►parafii św. Józefa w Załężu, w 1953 przebywało 30 sióstr, a w 1971 – 4 siostry. Oprócz opieki pielęgniarsko-medycznej siostry pełniły posługę w pracach kościelnych. W 1971 placówkę zlikwidowano.
AKAD, zespół Akta Lokalne, sygn. AL 02520–AL 02521.

DROGA KRZYŻOWA w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu, neogotycka, wykonana z teraso, pochodzi z pierwotnego wystroju świątyni (ok. 1900). Jej twórcą był Carl Buhl, a fundatorami: Adolf Grychtolik, Józef Papoń, Feliks Wróbel, Antoni Tesarz, Maria Rutkowska, Maria Sich, Agnieszka Wilczek, Jan Sappa, Mateusz Warwas, Andrzej Ficek, Franciszek Halemba, Jan Kuc, Agnieszka Wilczek.
AKAD Katowice, zesp. Akta Lokalne, sygn. 2517.

DRUKARNIA KATOLICKA, powstała (wraz z Księgarnią) w 1925 w Załężu przy ul. Wojciechowskiego (ob. ►ul. Gliwicka) (na bazie drukarni Hertla), z inicjatywy księży: Teodora Kubiny, Teofila Bromboszcza, ►Wojciecha Szołtysika, Jana Szymały), jako spółka z o.o. na potrzeby nowo powstałej diecezji katowickiej. W 1927 przekształcone w spółkę akcyjną; w okresie okupacji niemieckiej skonfiskowane przez gestapo i oddane pod zarząd niemiecki. Od 1946 Drukarnia i Księgarnia funkcjonowały oddzielnie; w 1949 Drukarnia została upaństwowiona przez władze komunistyczne; reaktywowana w 1985 jako drukarnia diecezjalna (od 1992 archidiecezjalna).
D. Sieradzka, Drukarstwo województwa śląskiego w latach 1920–1939: zarys dziejów. Katowice 2001.
 
DRZYMAŁOWSKIE STAWY (dawne Rybniki), położone na nieistniejącym potoku ►Osiek. Nazwa topograficzna używana w okresie przedindustrialnym; występuje w dokumentach: sądu pszczyńskiego (16 VI 1550) ustalającego granice Kuźnicy Boguckiej, Brynowa i Załęża, na planie odręcznym Katowic (1656), w ►urbarzu załęskim (1702), w protokole sporu granicznego ►Pawła Krecika z ►Promnitzami (1718).
L. Musioł, Materjały do dziejów wielkich Katowic (1299–1799), Katowice 1993.

DUDEK Franciszek, (28 XII 1852, Załęska Hałda – 4 III 1896, Załęże), górnik przodowy; jedna z 104 ofiar poległych w wielkiej ►katastrofie górniczej na kopalni „Kleofas” w nocy 3/4 III 1896. Patron ul. na ►Kolonii Ignacego Mościckiego.
U. Rzewiczok, Dudek Franciszek, [w:] Patronowie katowickich ulic i placów, Katowice 2013.

DULĘBY Henryka ULICA, nazwa od 1981, dł. 0,5 km, w pn.-zach. części ►Osiedla Witosa, łącząc je z osiedlem ►Obroki. Ważniejsze obiekty: delikatesy, pralnia tapicerska.

DWUNASTU APOSTOŁÓW KOLONIA, nieprawidłowa lansowana dotąd w historiografii nazwa ►Osiedla (Kolonii) Kopalni „Wujek”; w rzeczywistości nazwą Kolonia Dwunastu Apostołów nazywano istniejące co najwyżej do wybuchu I wojny światowej osiedle na tzw. Kamionce (rejon Katowickiej Hałdy).
K. Seidl, Das Arbeiterwohnungswesen in der Oberschlesischen Montanindustrie, Kattowitz 1913.

DYLLUS Alojzy (2 III 1895, Sobiszowice – 1 V 1945, Kennelbach k. Bregancji w Austrii), pseud. Michael Glotz, ksiądz. Studiował na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Wrocławskiego (1918–1921). Święcenia kapłańskie przyjął 19 VI 1921 we Wrocławiu. Prowadził pracę duszpasterską w parafiach: św. Apostołów Piotra i Pawła w Świętochłowicach, Jana Chrzciciela w Pawłowicach i ►św. Józefa w Załężu (od 1925). Był redaktorem naczelnym „Sonntagsbote”, pisywał wiersze o życiu codziennym na Śląsku do „Der Oberschlesische Kurier”. Pełnił obowiązki kapelana rezerwy Wojska Polskiego (1928) oraz katechety w prywatnym gimnazjum niemieckim oraz szkole powszechnej w Pszczynie (1932). Był administratorem parafii św. Marii Magdaleny w Cieszynie – opuścił parafię bez zgody kurii. Zginął w czasie bombardowania.
E-ncyklopedia, Historia Kościoła na Śląsku.

DYREKCJA HUTY BAILDON, obiekt przy ►ul. Żelaznej 9; gmach wybudowany w 1908 w stylu historyzującym o cechach neobaroku – 2-kondygnacyjny (podpiwniczony z poddaszem, kubatura 6241 m3), bryła na rzucie prostokąta, fasada z 3 ryzalitami (drzwi wyjściowe pośrodku), dach wielospadowy kryty dachówką ceramiczną, elewacje zdobione ceglanymi lizenami. Budynek od początku XX w. aż do likwidacji huty 100 lat później służył jako siedziba dyrekcji lub zarządu przedsiębiorstwa. W l. 2010–2012 gruntownie zmodernizowany (pozostawiono jedynie oryginalną konstrukcję schodów w klatce schodowej) i dostosowano do współczesnych wymagań.
M. Bulsa, G. Grzegorek, B. Witaszczyk, Domy i gmachy Katowic. T. 1. Katowice 2011.

DZIACZKO, właśc. Bracia Dziaczko, renomowana firma rzemieślnicza (warsztaty ślusarskie i kowalskie) w branży metalowej w Załężu przy ul. Stanisława Wojciechowskiego (ob. ►ul. Gliwicka), zał. 1921 przez Jerzego Dziaczko i jego brata. W 1932 zatrudniała 40 pracowników. Wykonała wyposażenie metalowe gmachów Urzędu Rent Wojskowych i Urzędu Skarbowego w Katowicach. Po wybuchu ►II wojny światowej przejęta w ręce niemieckie. Po 1945 nie wznowiła działalności.
Księga Pamiątkowa Rzemiosła Śląskiego 1922–1932, wydana na podstawie aktów, protokołów i sprawozdań Izby Rzemieślniczej, Cechów, Związków Cechowych i innych organizacyj rzemieślniczych. Red. E. Niebrój. Katowice 1932.

DZIAŁKOWIEC ŚLĄSKI, czasopismo fachowe, zał. 1933, dodatek „Rolnika Śląskiego”, od 1934 organ ►Okręgowego Związku Towarzystw Ogrodów Działkowych i Przydomowych Województwa Śląskiego. Komitet redakcyjny tworzyli: Antoni Nowak, Stanisław Hartmann, ►Józef Słomka, ►Władysław Włosik. Początkowo dwutygodnik, od 1936 tygodnik redagowany przez J. Słomkę. Od 1938 czasopismo o charakterze ogólnopolskim, ilustrowane, publikujące artykuły fachowe, częściowo pisane gwarą śląską, z działem dla kobiet i dzieci, opłacane z funduszy Wojewódzkiego Biura Rolnego i Wojewódzkiego Biura Funduszu Pracy, bezpłatne. W 1935 abonamentem dysponowało 2 tys. osób. Czasopismo reaktywowane w l. 1946–1949 p.n. „Działkowiec Polski” (red. Stanisław Hartmann).
Dziesięć lat pracy Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego 1928–1938. Katowice 1938.

DZIECIĘCY ZESPÓŁ BALETOWY ►Zakładowego Domu Kultury Huty Baildon, zał. 1953; w 1973 skupiał 40 dzieci w wieku 4–10 lat; występował na scenach szkół oraz różnych zakładów pracy i przedsiębiorstw różnych branż.
Kronika Zakładowego Domu Kultury Huty Baildon w MHK; „Głos Baildonu” 1973, nr 15.

DZWONY W KOŚCIELE p.w. ŚW. JÓZEFA W ZAŁĘŻU, pierwsze dzwony, odlane w Apoldzie, zawisły na wieży w 1900; 3 z nich w 1917 zostały zarekwirowane na potrzeby wojska. Kolejne, zawieszone w 1925, pochodzące z ludwisarni Karol Schwabe w Białej, ufundowali wierni: św. Antoni (704 kg) – Antoni i Paula Tessarzowie, św. Augustyn (435 kg) – Augustyn Wagner, św. Jan Chrzciciel (366 kg) – Jan i Katarzyna Pierończykowie, św. Józef (224 kg) – ►Józef i Katarzyna Wolny. W 1942 hitlerowcy ukradli 3 największe dzwony. Nowe, które odlano w miejsce skradzionych, to: św. Maryja (833 kg), w. Florian (534 kg) i św. Barbara (402 kg). Zawisły one w 1959 obok do dziś dzwoniącego najmniejszego z poprzednio odlanych dzwonu św. Józefa.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża