T

 

TOPOLE KATOWICE, UKS, zał. 2000 w Giszowcu. Prowadzi zajęcia takie, jak: koszykówka (kobiet i mężczyzn), boks, kickboxing, boks zawodowy.
J. Tofilska: Giszowiec. Monografia historyczna. Katowice 2016.

TORKAT, nieistniejące już sztuczne lodowisko w Katowicach. Obiekt rekreacyjno-sportowy powstał (zaprojektowany przez inż. Koldę, budowany od 1 IV do 7 XII 1930 przez Pierwszą Brneńską Fabrykę Maszyn w Brnie) jako pierwsze w Polsce i 13. na świecie lodowisko sztucznie chłodzone w kompleksie sportowym (m.in. letni brodzik dla dzieci, korty tenisowe, plansze szermiercze, kino panoramiczne, estrada) przy ul. Bankowej nad rz. Rawą w Katowicach. Wybudowanie Torkatu było warunkiem przyznania Polsce organizacji Mistrzostw Świata w hokeju na lodzie w 1931 jako zabezpieczenie, gdyby warunki pogodowe nie pozwoliły rozegrać turnieju na lodowisku naturalnym w Krynicy. Otwarcie lodowiska miało miejsce 7 XII 1930. Prowadzenie obiektu finansowała Spółdzielnia Sztuczny Tor Łyżwiarski w Katowicach, w 1933 został przejęty przez budżet miejski. Od 1936 obiekt dysponował przenośną trybuną na 10 tys. osób. Na przełomie 1938/1939 wszczęta została procedura przejęcia obiektu przez Hutę Baildon. Totkat, zdewastowany wskutek działalności wojsk hitlerowskich i sowieckich, repatriantów, ludności cygańskiej, huta odbudowała w l. 1945–1949 – odnowiono betonową płytę lodowiska o wymiarach 60 x 30 m, pod którą zainstalowano 12 km rurek wypełnionych solanką, zbudowano nowe trybuny obliczone na 15 tys. miejsc, nad maszynownią wzniesiono nowy budynek, w którym znalazły pomieszczenia szatnie, umywalnie z natryskami, punkt sanitarny, hotelik z pokojami dla 65 osób, restauracja i kawiarnia. Od 1950 administrację obiektem przejęła kopalnia „Katowice” (w l. 1953–1956 Torstal). Obiekt dwukrotnie był niszczony przez pożar (1954, 1973). Torkat był miejscem międzynarodowych i ogólnopolskich zawodów sportowych w hokeju na lodzie, łyżwiarstwie figurowym, szermierce, tenisie, zapasach (występowali tu m.in. Karl Schaeffer, Maxi Herber i Ernst Bayer, Sonja Henie, drużyny hokejowe Kanady). Sportowe imprezy (np. hokejowe spotkania „Górnika” Katowice z „Legią” Warszawa, których stawką było mistrzostwo Polski) gromadziły na trybunach tysiące kibiców. Latem obiekt zamieniał się w boisko lub salę koncertową. Katowiczanie oglądali wtedy m.in. występy amerykańskich koszykarzy z Harlem Globetrotters albo słuchali wokalistów Elli Fitzgerald, Paula Robesona, Michaja Burano, a wieczorami od maja do końca września na panoramicznym ekranie o szerokości 18,5 m wyświetlało filmy w kinie letnim. Z Torkatem była związana działalność kilku jednostek organizacyjnych sportu katowickiego m.in.: ►Katowickiego Klubu Łyżwiarskiego, ►Śląskiego Towarzystwa Łyżwiarskiego, ►Śląskiego Klubu Hokejowego; sekcji hokeja na lodzie i szermierki ►Górnika 1920 Katowice. Od 1994 nieczynny. W 2010 w tym miejscu rozpoczęto budowę, a w 2012 otwarto Centrum Informacji Naukowej i Biblioteki Akademickiej (CINiBA).
A. Steuer: Kultura fizyczna w województwie śląskim 1922–1939. Opole 2008; Tenże: Miejsce Katowic w ruchu sportowym II Rzeczpospolitej. W: Katowice w minionej rzeczywistości. Red. A. Barciak. Katowice 2006.

TOWARZYSTWO CYKLISTÓW „1905” KATOWICE, jednosekcyjna struktura sportowa, zał. 1905; pierwotna nazwa: Radfahrer Verein „Sport 1905” Kattowitz, od 1923 Towarzystwo Cyklistów 1905 Katowice. Siedziby: „Strzecha Górnicza” (1930), ul. Królewskohucka 75 (Katowice IV). Członkowie uprawiali kolarstwo szosowe i kolarski sport halowy. W Katowicach towarzystwo odegrało pionierską rolę w rozwoju piłki rowerowej; było jednym z głównych współzałożycieli ►Związku Cyklistów i Motocyklistów Województwa Śląskiego. W 1926 skupiało 24 członków. Działacze: Jan Ćwięczek, Gotfryd Grytzmann, Augustyn Skiba. Osiągnięcia: 6 (6–0–0) medali MP w piłce rowerowej (1923, 1924, 1925, 1926, 1927, 1928) braci Jellinek. Zlikwidowane w 1939.
A. Steuer: Ruch sportowy w województwie śląskim 1922–1939. Opole 2008; A. Steuer: Miejsce Katowic w ruchu sportowym II Rzeczpospolitej. W: Katowice. W 140. rocznicę uzyskania praw miejskich. Red. A Barciak. Katowice 2006.

TOWARZYSTWO GIMNASTYCZNE „SOKÓŁ” BRYNÓW, gniazdo, zał. 12 VIII 1919 pod nazwą Katowicka Hałda; wpisane do rejestru stowarzyszeń pd nr. 93, wykreślone 7 II 1950. Sztandar został poświęcony 3 V 1919. Prowadziło sekcje: gimnastyczną i lekkoatletyczną. W 1919 skupiało 144, a w 1937 – 70 członków. Wybitni sportowcy: Marta Majowska-Szyndler. Działacze: Jan Kluzik, Robert Neumann, Kazimierz Kasprzak, Konstanty Woźniczka, a także: Tadeusz Kamieniecki, Kazimierz Surzyński, Antoni Kurzyca, Teodor Ryguła. Osiągnięcia: 2 (1–0–1) medale MŚ (1938) i 6 (3–3–0) medali MP (1936–1938).
APK, zesp. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach, sygn. 6 I; W. Ogrodziński: Dzieje Dzielnicy Śląskiej „Sokoła”. Katowice 1937.

TOWARZYSTWO GIMNASTYCZNE „SOKÓŁ” DĄBRÓWKA MAŁA, pierwsza polska organizacja kultury fizycznej w Dąbrówce Małej, zał. 6 lub 12 I 1919, od 1920 posiadająca własny sztandar. W 1919 TG skupiało 105 członków. Początkowo realizowało klasyczny program wychowania fizycznego, od 1928 z sekcjami sportowymi: szermierki (jedyną w strukturach polskiego ruchu gimnastycznego na terenie Katowic), lekkoatletyki; należało do Katowickiego Okręgu ►Dzielnicy Śląskiej Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce. Działacze: ks. Wawrzyniec Pucher (założyciel), Dominik Magiera, Jan Hofman, Franciszek Ledwoń, Leopold Rasek, Alojzy Świerczyński.
W. Ogrodziński: Dzieje Dzielnicy Śląskiej „Sokoła”. Katowice 1937.

TOWARZYSTWO GIMNASTYCZNE „SOKÓŁ I” KATOWICE, pierwsza polska organizacja kultury fizycznej w Katowicach, zał. 15 III 1896, reaktywowana w 1902 i 1917; drugie po Bytomiu gniazdo na Górnym Śląsku. U genezy powstania legła aktywność organizacyjna wielkopolskich pionierów sokolstwa polskiego; skupiało elity narodowo-niepodległościowe miasta. Do grona założycieli należeli: Stanisław Beszczyński (starszy), Wincenty Czaplicki, Jan Henryk i Wiktor Jesionek, Jan Joks, Adolf Ligoń, Aleksander Lewandowski, Jan Skiba, Wacław Okulicz, Wojciech Zając; później dołączyli m.in.: Franciszek Głowacki, Wojciech Korfanty, Jan Jakub Kowalczyk, Tomasz Kowalczyk, Stanisław Rożanowicz, Wacław Szyperski. TG należało do Okręgu VI Związku Sokołów w Państwie Niemieckim (1896–1919), Okręgu II (Katowickiego) ►Dzielnicy Śląskiej Związku Polskich Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce (1919–1939). Dało początek gniazdom ►Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” Bogucice, ►Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” Dąb, ►Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” Załęże, Towarzystwa Gimnastyczno-Sportowego ►„Piast” Katowice (1918). Początkowo – mimo szykan administracji niemieckiej – prowadziło działalność narodowo-niepodległościową (prelekcje, wieczornice, ćwiczenia gimnastyczne, musztra, lekcje języka polskiego, zalążki turystyki, udział w regionalnych i ogólnopolskich zlotach sokolich – Zlot Grunwaldzki) w oddziałach męskim, żeńskim, młodzieżowym i oldbojów; wydało też Srebrną Księgę „Sokoła” katowickiego. W l. 20. XX w. nacisk położono na pracę w sekcjach sportowych (kajakarstwo, koszykówka, lekkoatletyka, narciarstwo, piłka nożna, siatkówka), odnosząc osiągnięcia o znaczeniu regionalnym.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 789; W. Ogrodziński: Dzieje Dzielnicy Śląskiej „Sokoła”. Katowice 1937; A. Steuer: Ruch sportowy w województwie śląskim 1922–1939. Opole 2008.

TOWARZYSTWO GIMNASTYCZNE „SOKÓŁ” PIOTROWICE, pierwsza polska organizacja kultury fizycznej w Piotrowicach, gniazdo zał. 13 lub 15 V 1920. Realizowało klasyczny program polskiego ruchu gimnastycznego; w 1920 skupiało 30 członków. Działacze: Gerard Kotucha, Jan Materla, Szczepan Żychoń.
W. Ogrodziński: Dzieje Dzielnicy Śląskiej „Sokoła”. Katowice 1937.

TOWARZYSTWO GIMNASTYCZNE „SOKÓŁ” PODLESIE, pierwsza polska organizacja kultury fizycznej w Podlesiu, gniazdo zał. 1 VI 1919. Początkowo prężne, w l. 1926–1930 działalność osłabła – skreślone z listy członków Okręgu Mikołowskiego ►Dzielnicy Śląskiej Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce (1931). Realizowało klasyczny program polskiego ruchu gimnastycznego. W 1919 skupiało 32 członków. Działacze: Franciszek Domagała, Maciej Jargoń, Jan Latusek.
W. Ogrodziński: Dzieje Dzielnicy Śląskiej „Sokoła”. Katowice 1937.

TOWARZYSTWO GIMNASTYCZNE „SOKÓŁ” ZAŁĘSKA HAŁDA, gniazdo zał. 25 I 1920. W l. 1924–1926 nieczynne. W 1927 objęte mecenatem kopalni „Wujek”. Poświęciło sztandar 15 VI 1930). Ok. 1935 założyło sekcję ciężkiej atletyki. W l. 1939–1945 zawiesiło działalność, a w 1950 zostało zlikwidowane. Jako jedna z pierwszych organizacji w województwie śląskim wprowadziło do programu zapasy w stylu wolnym. Siedziby mieściły się w restauracji Guentera i restauracji Karola Mroncza (ob. Szkoła Podstawowa nr 25). W 1920 skupiało 72, a w 1930 – 140 członków. Należało do ►Katowickiego Okręgu Dzielnicy Śląskiej Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce. Utrzymywało kontakty z sokolstwem polskim we Francji. Działacze: Franciszek Gola, Teodor Otremba, Jan Patalong, Otton Patalong, M. Przybyła, Wiktor Sławiński, Jan Śmigiel.
W.Ogrodziński: Dzieje dzielnicy śląskiej „Sokoła”. Katowice 1937; A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

TOWARZYSTWO KRZEWIENIA KULTURY FIZYCZNEJ KOBIET KATOWICE, jeden z 10 oddziałów centrali organizacji zał. w 1933 w Warszawie; działalność zapoczątkowało ok. 1935. Łączyło działalność kulturalną z wychowaniem fizycznym i przysposobieniem wojskowym; pracowały zespoły: gimnastyki, plastyki i rytmiki, siatkówki; organizowano kursy narciarskie, szermiercze, łucznicze, tenisa, obrony przeciwgazowej, nauki jazdy na łyżwach, kandydatek na kwatermistrzynie oraz wychowawczynie letnich obozów młodzieży. W Radio Katowice prowadziło audycje na temat kultury fizycznej. Było inicjatorem założenia oddziału lokalnego w Siemianowicach Śląskich. Osiągnięcia: 8 (7–0–1) medali MP w łucznictwie. Największą indywidualnością była Irena Skorupska.
A. Steuer: Ruch sportowy w województwie śląskim 1922–1939. Opole 2008; A. Steuer: Miejsce Katowic w ruchu sportowym II Rzeczpospolitej. W: Katowice. W 140. rocznicę uzyskania praw miejskich. Red. A Barciak. Katowice 2006.

TURN- UND SPIELVEREIN LIGOTA, pierwsza organizacja kultury fizycznej w Ligocie, zał. przed 1911. Członkowie uprawiali: palanta, piąstkówkę, tamburyno.
A. Steuer: Kultura fizyczna. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E, Chojecka, S. Fertacz. T. 1. Katowice 2012.

TURN- UND SPIELVEREIN MURCKI, pierwsza organizacja kultury fizycznej w Murckach,  zał. ok. 1911. Prowadziła sekcje palanta i piłki uszatej.
A. Steuer: Kultura fizyczna. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E, Chojecka, S. Fertacz. T. 1. Katowice 2012.

TURYSTA, Spółdzielnia Turystyczna, zał. 1957 w Katowicach, pod pierwotną nazwą: Spółdzielnia Turystyczno-Wypoczynkowa Turysta jako jeden z 6 pierwszych oddziałów centrali w Warszawie. Organizator turystyki krajowej i zagranicznej – od 1957 z usług spółdzielni skorzystało 3,7 tys. osób. Jest członkiem Centralnego Związku Spółdzielczości (1982) oraz ►Śląskiej Izby Turystyki (1991). Siedziba mieściła się przy ul. Mariackiej 1. Działacz: Włodzimierz Borkowski.

TYTAN 92 KATOWICE, klub zapaśniczy, zał. 1992 w Giszowcu, spadkobierca zapaśniczych tradycji Katowic oraz działającego w l. 20. i 30. XX w. KS ►Cel Giszowiec. Często zmieniał siedzibę (Szkoła Podstawowa nr 54, hala widowiskowo-sportowa kopalni „Staszic”, budynek „Niski Gwarek”). Działacze: Henryk Przygoda, Damian Przygoda, Leszek Hanf. Osiągnięcia: 1 (0–0–1) medal MP (2005) w kategorii muszej Piotra Kniecia (reprezentanta Polski).
A. Baran: 100 lat sportu zapaśniczego w Katowicach. Katowice 2005.

 


LEKSYKON STRUKTUR KATOWICKIEGO SPORTU I TURYSTYKI

WSTĘP

Leksykon Struktury katowickiego sportu i turystyki zawiera hasła dotyczące polskich, niemieckich i żydowskich organizacji kultury fizycznej działających w przeszłości i obecnie na terenie miasta Katowice (w jego współczesnych granicach). Hasła, ułożone alfabetycznie, poświęcone są między innymi: reprezentującym polski ruch gimnastyczny gniazdom Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, niemieckim i żydowskim organizacjom turnerskim, organizacjom kultury fizycznej związanym z działalnością socjaldemokracji niemieckiej i polskiej, polskim i niemieckim klubom sportowym, regionalnym bądź ogólnopolskim związkom sportowym, jeżeli miały siedzibę w Katowicach, sekcjom sportowym i turystycznym polskich i niemieckich i organizacji młodzieżowych oraz bractw strzeleckich, a także współcześnie funkcjonującym stowarzyszeniom, zrzeszeniom, organizacjom, sekcjom i klubom, które w swoich założeniach statutowych uwzględniają działalność na rzecz wychowania fizycznego, sportu i turystyki. Wśród haseł leksykonu nie mogło zabraknąć opisu obiektów sportowych, gdzie katowiczanie mogli podziwiać zmagania sportowców bądź uprawiać amatorsko wybrane dyscypliny.

Różnorodność opisywanych struktur organizacji sportowych i turystycznych sprawiła, że niemożliwe stało się ujednolicenie treści poszczególnych haseł. Chcąc jednak zawrzeć jak najwięcej informacji, starano się umieścić w każdym haśle takie informacje, jak: profil działania, data powstania, lata funkcjonowania, adres siedziby, działające sekcje, nazwiska wybitnych i zasłużonych sportowców, trenerów i działaczy, osiągnięcia medalowe (seniorów, juniorów i młodzieży) na najważniejszych imprezach sportowych, dorobek w poszczególnych dyscyplinach sportu.

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł