S

 

SCHILLING, kopalnia, a następnie pole rezerwowe (w rejonie obecnego ►Osiedla Ignacego Paderewskiego) utworzone dokumentem rezerwacyjnym z 15 III 1859 (1907 miar i 108 łatrów²), eksploatowane w l. 1855–1859, 1864; nakazem sądu apelacyjnego w Raciborzu z 30 XII 1859 oraz 4 i 14 VII 1860 nadane ►Walesce Winckler, od 1880 własność ►Huberta Tiele-Wincklera; z polem ►Corax przejęte 1 VI 1890 przez ►Katowicką Spółkę Akcyjną; eksploatowane w l. 1853–1859; w 1859 wydobycie wynosiło 1,5 tys. t węgla.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; G. Grzegorek, A. Frużyński, P. Rygus: Kopalnie i huty Katowic. Katowice 2017.

SIMON, szyb ►kopalni „Katowice”, drążony ok. 1823–1833, był jednym z 4 pierwszych w kopalni „Ferdynand”; w XIX w. zakończył działalność.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

SŁOWIAN KATOWICE, KS w ►Zawodziu. Powstał w 1920, początkowo jako „Siła” Zawodzie, w 1924 reaktywowany jako „Słowian” Zawodzie. W 1939 połączył się z KS „Pogoń” Katowice, w l. 1945–1949 działał pod nazwą Zakładowy Klub Sportowy Ferrum, w 1949 fuzja z KS „Pogoń” Katowice i KS „Baildon” Katowice; w l. 1950–1959 Koło Sportowe „Stal” Huty Ferrum; od 1957 „Słowian” Katowice. Zlikwidowany w 2001. Prowadził sekcje: piłki nożnej i piłki ręcznej (1958–1973). Osiągnięcie: udział w rozgrywkach I ligi w piłce ręcznej kobiet (1962–1967). Obiekt sportowy: stadion przy ul. 1 Maja (ob. ►Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji „Słowian”, administrowany przez MOSiR). Działacze: ►Rudolf Niemczyk, ►Paweł Wybierski.
APK, zesp. Okręgowy. Związek Piłki Nożnej Katowice, sygn. 56; E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011; H. Marzec: Piłka ręczna na Śląsku (1929–2004). W: Z dziejów Bogucic: materiały z sesji popularnonaukowej zorganizowanej przez Miejski Dom Kultury „Bogucice-Zawodzie” z okazji 650-lecia Bogucic w dniach 13–14 października 2010. Miejski Dom Kultury „Bogucice-Zawodzie” 2011.

SOBÓL Henryk (10 VII 1912, Bogucice – 1945), w l. 1928–1939 harcerz ►VIII [Ósmej] Męskiej Drużyny Harcerskiej im. Henryka Sienkiewicza w Bogucicach; od 1930 zastępca zastępowego, sekretarz i skarbnik drużyny, od 1934 zastępowy i przyboczny, później opiekun zuchów przy drużynie i drużynowy, od 1937 podharcmistrz, od 1939 komendant ►Bogucickiego Hufca Harcerzy. Pracował jako urzędnik w Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach (od 1936); założył teatr amatorski (występował też jako jego aktor). Działacz konspiracyjny w Związku Walki Zbrojnej, Armii Krajowej, aresztowany X 1944, w I 1945 skierowany do obozu koncentracyjnego Groß-Roßen.
T. Czylok: Z ich krwi i męczeństwa nasza wolność. Katowiccy harcerze lat wojny. Katowice 2011.

SPLIT Honorata (1870 – 24 VII 1950, Bogucice), w l. 1932–1946 przełożona generalna ►jadwiżanek; od 1945 asystentka generalna. Od 1941 pracowała pod przymusem w sanatorium przeciwgruźliczym w Rabsztynie. Od 1945 organizatorka prowincji i domu w Bogucicach. zajmowała z 3 siostrami pokój przy ul. Piotra.
H. Domagała: Zgromadzenie Sióstr św. Jadwigi Prowincja Katowicka w latach 1945–1989. Lublin 2014.

STACJA OPIEKI NAD MATKĄ I DZIECKIEM W BOGUCICACH, założona w 1928; prowadziła poradnictwo z zakresu pielęgnacji i odżywiania niemowląt i małych dzieci. Stację prowadziła jedna jadwiżanka (siostra Felicjana Dudek) i 2 osoby świeckie. W 1930 opieką objęto 844 dzieci, przeprowadzono 438 badań, udzielono 1825 porad; świadczono też pomoc rzeczową, rozdając odżywki dla niemowląt. Reaktywowana w 1949; w 1. 50 XX w. przekształcona w Rejonową Przychodnię dla Matki i Dziecka.
I. Mierzwa: Zaangażowanie charytatywne parafii bogucickiej od połowy XIX w. po czasy współczesne. W: Parafia bogucicka. Tradycja i współczesność. Księga jubileuszowa. Red. W. Swiątkiewicz, J. Wycisło. Katowice 2000.

STAJNIA PLEBAŃSKA, budowla w północno-zachodnim narożniku ►placu przykościelnego;
parterowa, wybudowana w 1855 przez ►Heinricha Moritza Augusta Nottebohma; nadbudowana w 1902. Od 1968 ulokowano w niej salkę katechetyczna, w 1978 przeznaczono na 2 garaże, od 1982 działał w niej punkt katechetyczny. Przebudowana w 1996 wg projektu Jolanty i Marka Zemłów, mieści obecnie ochronkę parafialną, klub młodzieżowy, kawiarenkę.
P. Piwowarczyk: Historia parafii i kościoła p.w. św. Szczepana w Katowicach-Bogucicach. Katowice 2014.

STODOŁA PLEBAŃSKA, kamienno-ceglana budowla o wymiarach 33 x 11 m, usytuowana na ►placu przykościelny. Po remoncie w 1977 (wymiana konstrukcji drewnianej dachu na metalową) służyła do 1997 jako budynek gospodarczy. Po przebudowie (projekt: inż. Marek Zemła; malarstwo: Jolanta Kalarus) mieści magazyn i salę na 150 osób.
AKAD, zesp. Akta lokalne, sygn. 126; P. Piwowarczyk: Historia parafii i kościoła p.w. św. Szczepana w Katowicach-Bogucicach. Katowice 2014.

STOWARZYSZENIE MŁODZIEŻY POLSKIEJ (Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej): przy ►parafii św. Szczepana w Bogucicach rodowodem sięgało do Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży (zał. 1906). W poł. l. 20. XX w. dzieliło się na oddział starszy (w 1925 skupiający – 40 członków, w 1935 – 84, w 1937 – 130), opiekunem był ks. Salbert, funkcje prezesa pełnili: Antoni Zając, Piotr Kierysz, Karol Gondzik, oraz oddział młodszy (w 1926 liczący 100 członków, w 1927 – 140), gdzie funkcję prezesa pełnił Ryszard Dolina. Stowarzyszenie, łączone z kongregacją młodzieńców, jako pierwsze zostało włączone w struktury ►Akcji Katolickiej (1931); według danych z 1929 prowadziło działalność sportową w sekcjach: piłki nożnej, piłki ręcznej, koszykówki, szachowej i wychowania fizycznego; przy ►parafii Opatrzności Bożej w Zawodziu, zał. 6 XII 1931 (w 1933 skupiało 157 członków, w 1935 – 160, w 1937 – 76). Współdziałało ze ►Związkiem Towarzystw Polskich, w jego ramach przyłączyło się do zainicjowanej w 1936 przez ►Katolickie Stowarzyszenie Kobiet akcji walki z wolnomyślicielstwem panującym w ►Szkole Podstawowej nr 15 im. Władysława Jagiełły i usunięcia jej kierownika ►Zygmunta Zajchowskiego. Funkcje prezesa pełnił Kazimierz Kasztelan; prowadzono sekcje sportowe: piłki nożnej, palanta, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego.
Akcja Katolicka na Śląsku: powstanie, rozwój, działalność Katowice 1938; E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011; J. Myszor: Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821–1914. Katowice 1991; „Rocznik Diecezji Śląskiej (Katowickiej) 1936”. Katowice 1936; Spis Stowarzyszeń Śląskiego Związku Młodzieży Polskiej. Królewska Huta [po 1925], 1927, 1929; „Polska Zachodnia” 1933, nr 187.

SZKOŁA PODSTAWOWA nr XIV im. KRÓLOWEJ JADWIGI zob. ►Szkoła Powszechna nr XIV.

SZKOŁA PODSTAWOWA nr 14 im. PAWŁA STELLERA zob. ►Szkoła Powszechna nr XIV.

SZKOŁA PODSTAWOWA nr 14 im. TADEUSZA KOŚCIUSZKI zob. ►Szkoła Powszechna nr XIV.

SZKOŁA POWSZECHNA nr XIV (pierwotnie ►im. Królowej Jadwigi, w okresie okupacji hitlerowskiej ►Tiele-Winckler Schule, po1945 i w l. 1969–1977 bez nazwy, w l. 1956–1959 ►im. Tadeusza Kościuszki, w l. 1977–1999 ►im. Pawła Stellera), w l. 1999–2017 gimnazjum nr 5; w 2017 wchłonięta przez ►Szkołę Podstawową nr 12 im. Ignacego Paderewskiego), placówka oświatowa umieszczona w budynku z 1868 przy ul. Krakowskiej (ob. ►1 Maja) 80; sięgała tradycją do ►organistówki z 1666; do 1924 istniało 13 klas niemieckich; w l. 1922–1939 funkcjonowało 7–8 klas polskich; w 1927 budynek szkoły zelektryfikowano; od 1929 zajęcia z wychowania fizycznego prowadzono w hali gimnastycznej. W 1931 szkołę przeniesiono do nowego budynku (poświęconego w 1932) przy ul. Bogucickiej, który zajmowała wspólnie ze ►Szkołą Powszechną nr XV im. Władysława Jagiełły; od 1937 funkcjonowało również przedszkole. Pierwszy sztandar szkoła otrzymała w 1939. W l. 1924–1926 do szkoły uczęszczało 986 uczniów, w 1946 –648. W 1945 w budynku szkoły mieściła się kwatera wojsk sowieckich, a nauka odbywała się pod gołym niebem (na boisku KS ►Słowian Katowice), potem w 6 przydzielonych klasach Szkoły Podstawowej nr 16; zajęcia prowadziło 11 nauczycieli. W l. 1947–1956 szkoła funkcjonowała w budynku przy ul. 1 Maja 80; od 10 I 1956 w nowym budynku przy ul. Granicznej (pierwotnie jednopiętrowym, od 1970 dwupiętrowym); do 1965 dzieliła lokum z X Liceum Ogólnokształcącym. W l. 60. XX w. prowadzono 15 klas, do których uczęszczało od 700 do 1000 uczniów; działała też świetlica. W budynku szkoły mieściły się siedziby kół organizacji społecznych, takich jak: ►Liga Morska i Kolonialna (1934), ►Towarzystwo Młodych Polek, ►Związek Strzelecki, Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej; działały: Spółdzielnia Uczniowska, ►Drużyna Harcerska, czytelnia dla dzieci; po II wojnie światowej nastąpiła odbudowa ►harcerstwa (1945 – w jego strukturach Młodzieżowa Służba Ruchu, VI Szczep ►Czerwone Wierchy); w 1946 uruchomiono bibliotekę i koła PCK, od 1959 działała spółdzielnia uczniowska „Iskierka”, funkcjonowały 4 zespoły artystyczne, kółko szachowe, koło szkolne Ligi Obrony Przyrody, szkółka piłkarska GKS Katowice. W l. 80. XX w., kiedy patronem szkoły został został artysta grafik Paweł Steller (ściana pamięci poświęcona patronowi w placówce szkolnej) nawiązano współpracę z Muzeum Historii Katowic, przede wszystkim Działem Grafiki im. Pawła Stellera (udział uczniów w lekcjach muzealnych, wykładach i warsztatach, prezentacja ekspozycji na terenie szkoły, np. Kresowianie w Katowicach, Katowiczanie na Kresach). Pracami szkoły kierowali: Fieweger (do 1922), ►Józef Holona (1922–1939), ►Wladislaw Majowski (1939–1943), Seipelt [?], Bolesław Tyc (1946–1949), Eugenia Gerszlerowa (1956–1969), Henryk Strączek (1970 – I poł. l. 70. XX w.), Stanisław Trenda (II poł. l. 70. XX w.); ostatnim dyrektorem była Bożena Pastwa. Do grona nauczycielskiego należała m.in. ►Stefania Steller; najbardziej znaną wychowanką szkoły była Barbara Jankowska.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski Wydział Samorządowy, sygn 134; Kronika SP nr 14 w Katowicach w zbiorach MHK; www.dziennikzachodni.pl›Wiadomości›Katowice; mloda-gieksa.pl.

SZPITAL ZAKONU BONIFRATRÓW W BOGUCICACH p.w. Aniołów Stróżów, zakonna placówka lecznicza powstała z inicjatywy ►ks. Leopolda Markiefki. Budowana w l. 1871–1874 w stylu neogotyckim, poświęcona 7 IX 1874. Obowiązki zarządcy pełnił Rajmund Czerny. Do 1926 administrowana przez zgromadzenie, w l. 1926–1939 i od 2009 – przez magistrat w Katowicach; od XI 1939 w budynku mieścił się niemiecki szpital wojskowy obsługiwany przez siostry z Narodowo- Socjalistycznej Opieki Społecznej; po 1945 do momentu odzyskania przez bonifratrów ►Szpital Miejski nr 1 im. L. Rydygiera. Zajmował I piętro zespołu klasztorno-szpitalnego; był wspomagany finansowo przez Józefę Markiefkę, radcę Ludwika Mauvego; wyznawców religii Mojżesza, protestantów. W 1886 szpital przebudowano według projektu L. Schneidera; w l. 1886, 1895 rozbudowano placówkę; w 1877 podłączono do ►wodociągu; w l. 1902–1903 wzniesiono nowy 2-piętrowy pawilon przy ul. Normy, w 1910 budynek zelektryfikowano; w l. 1980–1981 zmodernizowano szpital według projektu arch. Baranowskiego z Zawodzia. Początkowo zakonnicy byli w stanie objąć jednorazową opieką 30 chorych; w 1890 szpital dysponował 60 łóżkami; w l. 1902–1903 – 160; w 1926 – 210, a przed wybuchem II wojny światowej – 260. Pierwszym pacjentem był Karol Steuer z Raciborskiego; w 1874 szpital przyjął 152 pacjentów. Leczono głównie choroby śmiertelne, alkoholizm (delirium), syfilis, gruźlicę, a także urazy spowodowane wypadkami w pracy. Od 1882 funkcjonowały oddziały: okulistyczny, laryngologiczny, chirurgia miękka i kostna, psychiatria, zakaźny, dermatologiczny; na początku XX w. powstał blok operacyjny, a potem kolejno: laboratorium rentgenowskie (1912), fizykoterapia (1919), laboratorium bakteriologiczne (1920), oddział kobiecy (1935) prowadzony przez ►jadwiżanki. W l. 1920–1921 urządzono lazaret powstańczy chorób wenerycznych (funkcjonujący w strukturach Centralnego Szpitala Powstańczego); a w l. 1922–1925 wojskowy szpital rejonowy. Obecne w szpitalu znajdują się oddziały: anestezjologii i intensywnej terapii, chirurgii ogólnej, chirurgii urazowo-ortopedycznej z pododdziałem ortopedii dla dzieci, blok operacyjny, ginekologiczno-położniczy z pododdziałem ginekologii onkologicznej, noworodkowy, chorób wewnętrznych z pododdziałami: diagnostyki kardiologicznej oraz diabetologii, gastroenterologiczny, dział diagnostyki obrazowej oraz izba przyjęć. Funkcję lekarzy naczelnych pełnili: dr Moesser, dr Forner, dr Schibalski, ►Bruno Sogalla (1896–1913), dr Krebs (1914–1919), ►Jan Hlond (?), ►Maksymilian Wilimowski (1925–1926 i 1945), ►dr Jan Kozubowski (1926–1929), ►dr Władysław Kowalski (1929–1930), ►dr Władysław Bernadzikowski (1931–1939), Maria Janusz (2009–nadal); inni lekarze i pielegniarze: ►Ferdynand Adamczyk, ►Walter Witold Antes, ►Władysław Tadeusz Bernadzikowski, ►Stefania Brudny, ►Anna Fornalik, ►Jan Friedrich, ►Konrad Jarczyk, Antoni Paweł Palarczyk, ►Konrad Pojda, ►Konrad Pyrcik, ►Roman Julian Zieliński.
G. Grzegorek: 140. rocznica powstania Szpitala Zakonu Bonifratrów pw. Aniołów Stróżów w Katowicach-Bogucicach. Katowice-Bogucice 2015; J. Myszor; Parafia p.w. św. Szczepana w Bogucicach w XIX i na początku XX w. W: Parafia bogucicka – tradycja i współczesność. Księga jubileuszowa. Red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło. Katowice 2000.

SZYBY KOPALNI „KATOWICE”: ►Adolph, ►Alexander, ►Anthon, ►Bartosz, Beda, ►Benno, Bernhard, Bertha, Berthram, ►Bogucice, ►Boże Narodzenie, ►Brunon, ►Carl, ►Cyrus, Franz, ►Friedrich, ►Generał Józef Bem, Gustaw, ►Gwarek, ►Henryk, Hugo, Johann, ►Ludwik, Martin, ►Moritz, ►Nothebohm, ►Nowy Szyb, ►Południowy, ►Rudolph, ►Simon, Szyb II, ►Versuchsschacht, ►Warszawa I/II.

 


LEKSYKON BOGUCKI

WSTĘP

Leksykon bogucicki ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 2000 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Bogucic z ich obszarem dworskim, Zawodziem, Koszutką, Kuźnicą Bogucką, Burowcem i włączoną już po I wojnie światowej do Dzielnicy II kolonią Agnes-Amanda, różniące się od współczesnych. Uwzględniono także najdalszy zasięg parafii p.w. św. Szczepana Męczennika. Miejscowości, które jej podlegały (Katowice, Kuźnica Bogucka, Dąbrówka Mała, Załęże, Brynów), zostaną opisane w kontekście ich związków z kościołem. Ponadto opisane zostaną struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowały miejscowości Bogucice i Zawodzie (jednostki terytorialne takie, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z Bogucic, Koszutki, Zawodzia, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Bogucic – przedstawiciele rodów Salomonów, Mieroszewskich, Tiele-Wincklerów, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy, osoby zasłużone dla nauki polskiej).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą  większości ulic Bogucic, Koszutki i Zawodzia), nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych, jak i z onomastyki ludowej (np. Tyfus, Drajok, Mrówcza Górka). Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Bogucic (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z  szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np.  hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Bogucic, Koszutki i Zawodzia opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną, pozaszkolną i akademicką, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne granice bogucic
Współczesne granice Bogucic