M

 

MACZEK, Uczniowski Klub Sportowy przy ►IV Liceum Ogólnokształcącym im. gen. Stanisława Maczka, zał. 1998. W roku szkolnym 1999/2000 koszykarska drużyna dziewcząt zajęła I miejsce w Katowicach oraz II w rozgrywkach regionalnych. Aktywną działalność prowadziła też sekcja rowerowa, opiekunem której był szkolny katecheta, misjonarz ojciec Krzysztof Czub.

MAMMOUTH (kopalnia „Mammouth”), pole górnicze (1 kopalnia znalazcza +1199 miar) nadane w 1855 przez Mysłowicko-Katowicką Dyrekcję Górniczą; pierwszymi właścicielami byli: Gustaw Heinrich Ruffer z Wrocławia, Wilhelm Edler z Zabrza i ►Waleska von Tiele-Winckler, a kolejnymi – 10 spadkobierców tych osób; w 1890 ich kuksy wykupiła ►Katowicka Spółka Akcyjna; w 1895 ►Franciszek Hubert von Tiele-Wincker przekazał swoje kuksy ►Agathe Bergwerkschaft Gmbh (od 1896 odkupione przez ►Katowicką Spółkę Akcyjną); rozciągało się w obrębie rewiru bogucickiego Lasku Mysłowickiego; jedyne prawo do poszukiwań uzyskał od Waleski Tiele-Winckler tajny radca Ruffer; w 1920 wraz z innymi polami zostało wcielone do tworzonej ►kopalni „Katowice” (Kattowitz).
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

MARCIN Z KOZIEGŁÓW (? – 1572), ksiądz, ostatni przedreformacyjny proboszcz w parafii św. Szczepana w Bogucicach, wymieniony w akcie powizytacyjnym ks. Kazimierza Krakowskiego (1598).
L. Musioł: Bogucice. Gmina i parafia. Monografia historyczna. Katowice 1953.

MARTIN, pole pierwotne ►kopalni „Ferdynand” („Katowice”) o powierzchni 954 489 m², nadane 17–28 XII 1841 hr. Bernardowi zu Stolberg i ►Franciszkowi von Winckler po 61 kuksów; zachodziło na pole ►Wilhelms Freude i zostało ograniczone do 949 570 m²; odziedziczone przez ►Marię i ►Waleskę Winckler; w 1896 zostało podzielone na ►Martin-Nordfeld i Martin- Südfeld.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

MARTIN-NORDFELD, pole górnicze o powierzchni 258 763 m², utworzone 14–15 I 1896 w wyniku podziału pola ►Martin; pierwszym właścicielem była ►Bergwerksgesselschaft Agathe Gmbh, od 1920 ►Katowicka Spółka Akcyjna; włączone do ►kopalni „Katowice”.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

MASCHINENSCHACHT zob. szyb ►Nottebohm.

MATKA KOŚCIOŁÓW KATOWICKICH, polichromia w ►Bazylice Mniejszej p.w. św. Szczepana w Bogucicach, powstała w 1954 na zlecenie ►ks. Alfonsa Tomaszewskiego. Przedstawia wizerunki świątyń katowickich (rozmieszczone na dwóch ścianach) z datami poświęcenia: ►kościół p.w. św. Szczepana, Kościół Mariacki, kościół p.w. św. Józefa w Załężu, kościół p.w. św. Antoniego w Dąbrówce Małej, ►kościół p.w. Opatrzności Bożej w Zawodziu, ►kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa na Koszutce.
P. Piwowarczyk: Historia parafii i kościoła p.w. św. Szczepana w Katowicach-Bogucicach. Katowice 2014.

MAUVE zob. szyb ►Warszawa.

MERCK & CO. zob. ►MONTOKWAS.

MIEDZIANKA, Górnośląska Fabryka Wyrobów Miedzianych i Metalowych, założona w ►Zawodziu przy ul. Krakowskiej 2 (ob. ►ul. 1 Maja); wpisana do rejestru handlowego A.2226 7 V 1925 i B.805 16 X 1925 Sądu Powiatowego w Katowicach przez Lejbusa Cukiermana (młynarza z Częstochowy) i Stefana Czaplickiego; kapitał wynosił 25 tys. złotych polskich. Zajmowała się produkcją kotłów, wyrobów kutych i blacharskich. Uległa likwidacji przed II wojną światową.
APK, zesp. Rejestr handlowy, sygn. A. 2226, B.805.

MIEJSKA SZKOŁA HANDLOWA, placówka oświatowa zał. 1924 przy ul. Krakowskiej 80 (ob. ►ul. 1 Maja) w miejscu dawnej ►ewangelickiej szkoły i ►katolickiej szkoły dla dziewcząt. W jej strukturach funkcjonowały: Gimnazjum Handlowe i Dokształcające Gimnazjum Kupieckie Pierwszym dyrektorem był ►Antoni Czylok. Do zasłużonych nauczycieli należał polonista ►Jan Dąbrowa; religii uczył ks. Józef Matuszek, zaś lekarzem szkolnym i wykładowcą higieny był ►dr Stanisław Hilewicz.
E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

MISJONARZE OBLACI MARYI NIEPOKALANEJ, zgromadzenie zakonne o celach misyjnych; na Górnym Śląsku pierwsza placówka prowincji poznańskiej zakonu funkcjonowała w Lublińcu, skąd w 1934 z inicjatywy ►o. Teofila Nandzika przybyła grupa zakonników do Bogucic. Pierwszą swoją placówkę utworzyli przy ►Szpitalu Zakonu Bonifratrów, potem przeprowadzili się do domu bogucickiego organisty ►Karola Hoppego. Wbrew stanowisku ►ks. Franciszka Xawerego Ścigały, w 1936 utworzono placówkę, którą pokierował superior ►o. Stefan Śmigielski (zob. ►Klasztor Ojców Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej na Koszutce). Pierwszą osadę zakonną tworzyli: ►Jan Pawołek, Wojciech Golus, Antoni Grzesik. W okresie okupacji hitlerowskiej władze okupacyjne zajęły klasztor, pozostawiając oblatom 1/10 pomieszczeń. W okresie rządów o. Franza Kistera wysiedlono polskich oblatów (m.in. w Auschwitz zginęli bracia Kulawi, Jan Pawołek) i zastąpiono zakonnikami z niemieckiej prowincji zgromadzenia; administracja hitlerowska dokonała zaboru dużej części mienia zakonnego. W 1945, kiedy rektorem (kuratusem) został ►o. Maksymilian Górnik, praca parafialna została wznowiona. Zasłużeni: o. Paweł Koppe, ►o. Emil Pomykoł.

MOLES, firma budowlana, utworzona w Gliwicach pod nazwą Beton, Hoch, Tiejbau AG; pod koniec 1922 właściciele spółki: Benno Richter, Max Koppenhager, Julius Lietsche oraz ►Julius Anderman przenieśli ją do ►Zawodzia; do 1927 mieściła się przy ul. Krakowskiej 2 (ob. ►ul. 1 Maja); po przejęciu spółki przez rodzinę Adamskich z Katowic i z Bytomia siedzibę spółki (za wyjątkiem stolarni, pozostawionej w Zawodziu) przeniesiono do Katowic na ul. Plebiscytową; od 1929 mieściła się przy ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego (ob. ul. Warszawska) 44 i 46. Rozwój firmy nastąpił w 1. 1927–1929 (zaangażowanie przy budowie osiedli w Piotrowicach i Wełnowcu). W 1. 1932–1939 spółka utrzymywała się z dzierżawy swoich lokali; w 1946 została przejęta przez skarb państwa.
E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

MONTANA, Śląska Fabryka Maszyn Górniczych, założona w 1927 przy ►ul. Porcelanowej 25 w ►Zawodziu. Pierwotnie funkcjonowała pod nazwą: Fabryka Maszyn i Nowoczesnych Urządzeń Transportowych (Maschinen Fabrik für Moderne Fördertechnik), od 1930 – Katowicka Fabryka Maszyn (Katomasz), od 1932 – Montana (właściciele: Ernest Hasse, Jan Rheinbay, Jan Mildner). W 1939 fabryka włączona przez okupanta do jednostek przemysłu wojennego, od 1943 administrowana przez Związek Powierniczy Wschód (Treuhandstelle Ost), oddana niemieckiemu właścicielowi prywatnemu. W 1945 pod zarządem państwowym, od 1948 upaństwowiona, funkcjonowała w ramach Południowego Zjednoczenia Przemysłu Metalowego, Zjednoczenia Fabryk Maszyn i Sprzętu Górniczego. Produkowała: wozy kopalniane małej pojemności, zestawy kołowe, wentylatory, transportery drewna, sanie kombajnowe, zastawki do przenośników zgrzebłowych, osłonowe siatki górnicze, aktualnie również siatki ogrodzeniowe. Zatrudnienie: w 1938 – 300 osób, w 1970 – 583, w 1983 –536. W l. 60. XX w. wartość produkcji wynosiła 340 mln zł.
E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

MONTOKWAS. Fabryka Chemiczna, zał. 1876 we Wrocławiu z równolegle powstałym oddziałem w Zawodziu pod pierwotną nazwą Karl Scharf & Co. Jej pierwszym dyrektorem był Bolesław Demel, zasłużony chemik (ojciec Kazimierza – światowej sławy oceanografa i biologa morza). Od 1894 wszystkie akcje fabryki w Zawodziu i we Wrocławiu przejęła firma Merck & Co. z Hamburga. W l. 1916–1918 została włączona do koncernu Ostdeutsche Futterwerke we Wrocławiu. W 1922 dyrekcję przeniesiono do Zawodzia. Od 1924 funkcjonowała w strukturach SA Giesche, od 1928 w Silesian American Corporation i przystąpiła do Zjednoczenia Fabryk Superfosfatowych w Polsce z siedzibą w Warszawie. W 1927 zatrudniała 298 pracowników. Największy rozwój fabryki nastąpił w 1938. Produkcja superfosfatu wynosiła wtedy ok. 31 tys. ton, a kwasu fluorokrzemowego – 170 ton. W l. 1940–1944 zakład unieruchomiono i zdekompletowano urządzenia. Ponowne uruchomienie fabryki poprzedziły trwające od II 1945 prace remontowe urządzeń produkcyjnych (z pomocą UNRRA – Administracji Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy i Odbudowy); fosforyty (surowiec potrzebny do produkcji) sprowadzono z Maroka. Od 27 VII 1946 fabryka przeszła pod zarząd państwowy. W l. 1945–1948 sprawowała mecenat nad KS ►Atom Katowice. W 1948 działała w strukturach wielozakładowego przedsiębiorstwa; oprócz fabryki zawodzkiej należały do niego: Zakłady Przemysłowe Strzemieszyce, Gliwicka Fabryka Kwasu Siarkowego, Wytwórnia Związków Nieorganicznych w Katowicach-Ligocie – stopniowo odłączane i likwidowane. W 1955 zakłady w Ligocie przekształciły się w oddział zamiejscowy fabryki chemicznej w Zawodziu. W 1962 produkcja superfosfatu wynosiła 185 468 ton. Obecna nazwa zakładu obowiązuje od 1971. W 1972 produkcja superfosfatu i kwasu fluorokrzemowego została ze względu na uciążliwość dla środowiska wstrzymana. Zmieniony profil produkcji obejmuje wytwarzanie aparatury dla przemysłu chemicznego oraz usługi remontowe i budowlane w zakładach chemicznych. W l. ).  
E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

MORITZ, szyb ►kopalni „Katowice”; nazwa od imienia ►Moritza Augusta Nottebohma; w XIX w. zakończył działalność.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

MURCKOWSKA ulica (w l. 1939−1945 Lettow Vorbeck Straße), jedna z najważniejszych miejskich arterii komunikacyjnych (część drogi krajowej nr 86). Swą nazwę zawdzięcza katowickiej dzielnicy Murcki. Ulica rozpoczyna swój bieg od węzła z ►ul. Bagienną i ►alei  Roździeńskiego, następnie biegnie ponad rzeką Rawa, pod ►ul. 1 Maja i wiaduktem kolejowym, prowadzi wzdłuż ►Doliny Trzech Stawów, kończąc swój bieg przy węźle al. Górnośląską (dalej zmienia nazwę na ul. Pszczyńską). Początkowo droga prywatna: od Zawodzia do kolonii ►Zuzanna ►Thiele-Wincklerów, od Giszowca do Kobióra ►Hochbergów, wybudowana w l. 1863–1864 za subwencje państwa pruskiego. W XIX w. łączyła Zawodzie z szlakiem mikołowsko-gliwickim; przecięta linią kolejową (wybudowaną w 1846). Przy ulicy mieściły się: budka dróżnika na przejeździe kolejowym, leśniczówka, pole górnicze ►Paulineglück i kopalnia ►Paulineglückgrubbe, wytwórnia wyrobów drewnianych (Pawła Jacka); w okresie międzywojennym była słabo zabudowana: 2 domy (►kopalni „Katowice” i prywatny), mieściło się kino ►„Atlantic”); w 1926 funkcjonowała fabryka, gromadzono też zwały żużla hutniczego (90 tys. m²). W l. 70 XX w. poszerzona, co przyczyniła się do likwidacji kolonii ►Zuzanna (zob. ►Trasa Murckowska). Obecnie przy ulicy znajdują się: ►Centralny Cmentarz Komunalny w Katowicach, zabudowania Huty ►Ferrum, kompleks biurowo-konferencyjny Europark, przystań wodna oraz boisko do siatkówki plażowej w kompleksie ►Dolina Trzech Stawów, 2 stacje paliw. Ulicą kursują linie autobusowe KZK GOP oraz MZK Tychy.
G. Grzegorek, A. Frużyński, P. Rygus: Kopalnie i huty Katowic. Katowice 2017; R. Holtze: Miasto Katowice. Studium kulturowo-historyczne. Tłum. I.T. Sławińska. Katowice 2005; Skorowidz branż przemysłu, handlu, finansów, rzemiosła i zawodów wyzwolonych. Województwo śląskie 1929/30. Katowice [1930]; Księga adresowa Wielkich Katowic. Katowice 1935; Śląska księga adresowa. Informator gospodarczy na rok 1958. Katowice 1958.

 


LEKSYKON BOGUCKI

WSTĘP

Leksykon bogucicki ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 2000 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Bogucic z ich obszarem dworskim, Zawodziem, Koszutką, Kuźnicą Bogucką, Burowcem i włączoną już po I wojnie światowej do Dzielnicy II kolonią Agnes-Amanda, różniące się od współczesnych. Uwzględniono także najdalszy zasięg parafii p.w. św. Szczepana Męczennika. Miejscowości, które jej podlegały (Katowice, Kuźnica Bogucka, Dąbrówka Mała, Załęże, Brynów), zostaną opisane w kontekście ich związków z kościołem. Ponadto opisane zostaną struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowały miejscowości Bogucice i Zawodzie (jednostki terytorialne takie, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z Bogucic, Koszutki, Zawodzia, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Bogucic – przedstawiciele rodów Salomonów, Mieroszewskich, Tiele-Wincklerów, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy, osoby zasłużone dla nauki polskiej).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą  większości ulic Bogucic, Koszutki i Zawodzia), nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych, jak i z onomastyki ludowej (np. Tyfus, Drajok, Mrówcza Górka). Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Bogucic (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z  szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np.  hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Bogucic, Koszutki i Zawodzia opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną, pozaszkolną i akademicką, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne granice bogucic
Współczesne granice Bogucic