H

 

HASSA Jan (16 V 1874, Zawodzie – 15 X 1939, Katowice), stolarz, uczestnik trzech ►powstań śląskich, członek 9. kompanii 3. Pułku Piechoty im. Dąbrowskiego, obrońca Katowic. Na początku okupacji hitlerowskiej schwytany przez Niemców (z synem ►Ryszardem i zięciem Parczkiem), więziony w ►Ratuszu w Bogucicach i rozstrzelany w więzieniu w Katowicach.
A. Szefer: Losy powstańców śląskich w latach okupacji hitlerowskiej. Katowice 1970.

HASSA Ryszard (28 IV 1905, Zawodzie – 15 X 1939), syn ►Jana, robotnik, powstaniec śląski, uczestnik obrony Katowic, członek ►Związku Powstańców Śląskich. 6 IX 1939 złapany przez Niemców i rozstrzelany.
A. Szefer: Losy powstańców śląskich w latach okupacji hitlerowskiej. Katowice 1970.

HAWIERZ, restauracja, bar (w okresie okupacji Tichauer Gastatte) zlokalizowany w masywnej kamienicy (od strony frontowej) z 1886 przy ►ul. Katowickiej 5. Przed 1922 właścicielem był Isaak Schulz, do 1948 – Jan Muc, od 1949 – Franciszka Muc; w I poł. l. 50 XX w. lokal przejęty przez Katowickie Zakłady Gastronomiczne przy ul. Kościuszki. Od 1930 restauracja zaopatrywała się w wędliny we własnym magazynie rzeźnickim i wędzarni. W okresie międzywojennym pod tym samym adresem funkcjonowała stolarnia Józefa Paskudy-Pokorskiego. Restauracja była lokalem związkowym ►Narodowego Związku Powstańców i b. Żołnierzy, ►Związku Obrońców Śląska, ►Związku Powstańców Śląskich; w l. 1926, 1930, 1935 mieścił się tam lokal wyborczy. Obecnie funkcjonuje salon meblowy.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski, sygn. 809, zesp. Miasto Katowice, sygn. 191; AUM, zesp. 1, sygn. 643; „Polska Zachodnia” 1935, nr 248.

HEINRICH zob. szyb ►Henryk.

HELIOS, Śląska Fabryka Żarówek Helios w Zawodziu. Założona ok. 1931–1933; do 1934 kierowana przez czeskiego inż. Vaclava Neumanna. Pierwotnie była zlokalizowana przy ul. Stanisława 4 w Katowicach. Po pożarze w 1936 warsztaty wraz z halą zostały przeniesione na ul. Krakowską (ob. ►ul. 1 Maja). W kooperacji z Siemianowicką Fabryką Szkła „Helios” stał się groźnym konkurentem Phöbusa, szwajcarskiego kartelu żarówkowego, do którego należały takie koncerny, jak: Philips z Holandii, Osram z Niemiec i Tungsram z Węgier (który w 1939 próbował przekupić kierownictwo fabryki). Na podstawie nowoczesnej dokumentacji konstrukcyjno-technologicznej firmy Kremensky z Wiednia i dzięki dostępowi do półfabrykatów z wolframu importowanych z Austrii fabryka zaczęła produkować dla wielu odbiorców, m.in. dla PKP, na potrzeby mieszkaniowe, kinematografii, laboratoriów, atelier fotograficznych. Od 1941 była filią fabryki „Pintsch" w Fürstenwaldzie k. Berlina. Produkcja z 10 tys. żarówek dziennie wzrosła do 3,5 mln sztuk w 1941 i 4,6 mln sztuk w 1942. W l. 1944–1945 fabrykę ograbiono z najcenniejszych urządzeń. Uruchomiona ponownie 19 II 1945, przeszła pod zarząd państwowy. Od 1948 współpracowała z Philipsem. W 1950 produkcja żarówek wyniosła 8533 tys. sztuk rocznie, zatrudnienie zaś kształtowało się w granicach 657 osób. W latach 1970–1976 „Helios” znalazł się w strukturach Zjednoczenia Sprzętu Oświetleniowego i Elektroinstalacyjnego, od 1977 został podporządkowany spółdzielni Elmed w Zabrzu. Na liście odbiorców znalazły się 23 państwa; ogółem do 1982 zakład wyeksportował 326,6 mln żarówek. Od 2003 Zakład posiada certyfikat ISO. Od 2009 trwa proces prywatyzacji zakładu. Odtąd też występuje pod nazwą Helios S.A. Z o.o.
E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

HENRYK (pierwotnie Heinrich), szyb wentylacyjny ►kopalni „Katowice” zlokalizowany na ►Koszutce, powstał w 1880; w l. 1900–1907 pogłębiony do 192 m, później do 280,5 m; połączony z wyrobiskami pokładu 501/504; murowany, o przekroju kolistym (średnica 1 m); od 1912 wyposażony w wentylator ssący typu Capell o wydajności 2800 m³/min.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

HERCULESSTRAßE zob. ►Żółkiewskiego Stanisława ulica

HERMANN I SYNOWIE, fabryka w ►Zawodziu, zał. w 1896 przez Alberta Hermanna przy ul. Krakowskiej 28 (zob. ►ul. 1 Maja); w l. 30. XX w. funkcjonowała przy ►ul. M. Reja 3b. Początkowo zajmowała się produkcją karoserii i powozów; dysponowała lakiernią, siodlarnią, warsztatem kołodziejskim, a na początku l. 30. XX w. także magazynem kół gumowych, kolośnią (prawdopodobnie pomieszczenia do wymiany kół i opon) i kuźnią. Pod koniec 20-lecia międzywojennego prowadziła także wyrób mebli kuchennych. 1 I 1932 przekształciła się w spółkę rodzinną, a 7 IV 1932 została wpisana do rejestru handlowego Sądu Powiatowego w Katowicach pod nr A. 2725. W 1932 została nagrodzona srebrnym medalem na wystawie przemysłowo-rzemieślniczej w Katowicach. Należała do Adolfa i Artura Hermannów. W 1944 zatrudniała 33 pracowników. W 1947 przejęta przez Fritza Hermanna. Zlikwidowana ok. 1950.
AUM, zesp. 1, sygn. 1882; E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

HERMANOWSKI Henryk (9 II 1902, Białystok – 18 XI 1979), prof. nadzw., specjalista z ekonomiki przemysłu. W l. 1953–1954 pełnił funkcję prorektora Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Katowicach (zob. ►Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach). Był autorem 200 publikacji, wypromował 30 doktorów i 200 magistrów. Był inicjatorem powstania ►Zeszytów Naukowych Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Katowicach.
Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach. 75 lat. Księga jubileuszowa. Oprac. zespół [aut. biogramów dawnych: A. Czech]. Katowice 2013.

HIGIENA SA, do 1923 niemiecka firma Göhmann & Eichhorn z oddziałami w Dortmundzie, Dreźnie, Hamburgu, Brukseli Lille, Cieplicach i Bogucicach, w okresie okupacji hitlerowskiej Hygiene G.m.b.h. Pierwotnie zarejestrowana w Bytomiu; 1 VI 1923 wpisana do rejestru handlowego w Katowicach jako Fabryka: Urządzeń i Przyrządów Higieniczno-Technicznych; właścicielem był m.in. Fryderyk von der Boy pochodzący z Niemiec, a przedstawicielem w Katowicach – kupiec Robert Kuhnert; kapitał zakładowy w 1927 wynosił 250 zł. Siedziba mieściła się przy ul. Krakowskiej 9 (ob. ►ul. Pierwszego Maja). Produkowała instalacje centralnego ogrzewania, wywietrzniki, pralnie i kuchnie parowe, ubikacje, natryski, prysznice, wanny kąpielowe. W okresie międzywojennym właścicielami firmy byli: Fryderyk von der Bay, Hermann Christoph, Hans Schoetteldreyer, a przed 1945 została własnością dawnych jej przedstawicieli: Pawła Kallabisa, Jana Blittnera. W 1940 zatrudniałą 44 pracowników, a jej kapitał zakładowy wynosił 20 tys. zł. Po wojnie przejęta przez Wojewódzkie Zjednoczenie Przemysłu Metalowego w Katowicach; w 1946 zatrudniała 30 pracowników; mieściła się w budynkach dzierżawionych od Iwana Dranko z Ukrainy; nie została upaństwowiona, przeszło w ręce dzierżawcy Zenona Łakomego z Ochojca.
APK, zesp. Rejestr Handlowy B.583 kat. Miasto Katowice, sygn. 398; APK, zesp. Wojewódzka Komisja Upaństwowienia Przedsiębiorstw Katowice, sygn.19; AUM, zesp. 1, sygn. 1263; „Dziennik Urzędowy Województwa Śląskiego” 1946, nr 29.

HILDEBRANDSTRAßE zob. ►Burowiecka ulica

hilewicz-stanislaw

HILEWICZ Stanisław (30 VIII 1889, Kozice k. Lwowa – 24 XII 1959, Rotherham, W. Brytania), lekarz ogólnie praktykujący, chirurg. Na Górnym Śląsku przebywał od 1922; kierował referatem Wychowania Fizycznego i Higieny Szkolnej Wydziału Oświecenia Publicznego i Wyznań Religijnych Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego; był lekarzem ►Miejskiej Szkoły Handlowej w Bogucicach oraz gimnazjów w Katowicach; w l. 1935–1939 miał willę na ►Kolonii Urzędniczej. W 1939 ewakuowany, aresztowany przez Sowietów i osadzony w łagrze; z ZSRR wydostał się jako lekarz 5. Dywizji Piechoty Armii Polskiej; pracował jako lekarz w Iranie (Teheran, Ishafan) i Libanie;był działaczem PCK i Związku Polaków w Libanie; od 1950 przebywał w Wielkiej Brytanii.
K. Brożek: Polscy lekarze na Górnym Śląsku i Śląsku Cieszyńskim od końca XIX do połowy XX wieku. Katowice 2011.

HODOWLA, jeden z działów rolnictwa na terenie Bogucic, wymieniany w źródłach od 1646. Chowaniem zwierząt gospodarskich w celu uzyskania produkcji towarowej lub siły pociągowej zajmowało się gospodarstwo rolne folwarku i gospodarstwo należące do plebana, udział w hodowli zwierząt mieli również chłopi, a w l. 80. XIX w. dołączyły zakłady pracy (np. ►Huta Ferrum). Na pocz. XX w. inspirowaną przez zakłady pracy hodowlę przydomową prowadzili na własne potrzeby robotnicy; od l. 20 XX w. zajmowali się hodowlą także hobbystycznie. Największą popularność zyskały hodowle: ►bydła rogatego, ►drobiu, ►gołębi pocztowych, ►koni, ►kóz, ►królików, ►owiec, ►ptactwa ozdobnego, ►ryb, ►trzody chlewnej, ►zwierząt futerkowych. Po 1980 nastąpił zanik hodowli w Bogucicach.
AUM, zesp. 4, sygn. 95; P. Piwowarczyk: Rolnictwo i rolnicy w Bogucicach ze szczególnym uwzględnieniem rodziny Nytzów, Chorzów 2017; „Gazeta Ludowa” 1913, nr 57; „Rolnik Polski” 1928, nr 3.

HODOWLA BYDŁA ROGATEGO, dział gospodarki rolnej znany w Bogucicach od czasów przedindustrialnych. Najstarszy znany ośrodek hodowlany był związany z plebanem bogucickim, który wypas swoich 4 krów scedował na miejscowych chłopów. Wielcy zagrodnicy, półrolnicy, gospodarze i chałupnicy w zależności od potrzeb i statusu majątkowego dysponowali zróżnicowaną liczbą sztuk bydła; pod koniec XVII w. krezusem hodowlanym był Paweł Kubik, który miał co najmniej 6 krów, jałówkę i cielę (tyle sztuk – co potwierdzają zapisy w źródłach – zostało mu zrabowanych). Zagrodnicy często trzymali woły robocze, wykorzystując je jako siłę pociągową. Według Katastru Karolińskiego na pocz. XVIII w. w Bogucicach hodowano 31 sztuk wyżej wycenionego i 13 sztuk niżej wycenionego bydła hodowlanego. Hodowla bydła rogatego stanowiła podstawę gospodarki folwarcznej nastawionej na produkcję mleka; w 1695 hodowano dla mleka 12 krów, w 1708 – 30, w 1755 – 7, w 1769 – 37, w 1799 – 30; mniejsze znaczenie miała hodowla na ubój oraz jako zwierząt pociągowych. Tuż przed I wojną światowej gmina wykazywała 390 sztuk bydła i 23 sztuki cieląt; po II wojnie świat. gospodarze posiadali 1–2 krowy mleczne; większe stado posiadał Alojzy Gilnera. Ośrodkiem hodowli bydła był ►Dwór Marii – mleko sprzedawano do miejscowych mleczarni; ostatnie wzmianki o tym ośrodku pochodzą z poł. XX w.
APK, zesp. Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego, sygn. 1159; Kataster Karoliński (kserokopia w MHK); „Oberschlesische Wanderer” 1913, nr 295; P. Piwowarczyk: Historia parafii i kościoła p.w. św. Szczepana w Katowicach-Bogucicach. Katowice 2014; P. Piwowarczyk: Rolnictwo i rolnicy w Bogucicach ze szczególnym uwzględnieniem rodziny Nytzów. Chorzów 2017.

HOHENLOHEHÜTTERSTRAßE zob. ►Katowicka ulica

HOLONA Józef (10 XI 1889, Chwałowice – po 1939), nauczyciel śpiewu. Ukończył Królewsko-Cesarskie Seminarium w Prószkowie, pracował jako nauczyciel tymczasowy w Chwałowicach, Rybniku, Solarni. W czasie I wojny światowej był rezerwistą zapasowym. Od 1918 przebywał w Zawodziu; był działaczem plebiscytowym (członkiem Polskiego Towarzystwa Nauczycieli – sekretarzem Ochronek młodzieżowych) i dozoru szkolnego w Bogucicach (1922), członkiem gminnej deputacji szkolnej (z Kazimierzem Müllerem), a także funkcjonariuszem Obrony Przeciwlotniczej (OPL) oraz prezesem Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycieli Szkół Powszechnych Województwa Śląskiego. W l. 1922–1939 był kierownikiem ►Szkoły Powszechnej nr XIV; kierował też ►Szkołą nr III i ►Szkołą Wydziałową dla mniejszości niemieckiej w Katowicach (1934), które w 1935 zostały włączone do Szkoły Powszechnej nr XIV.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski Wydział Oświecenia Publicznego i Wyznań Religijnych, sygn. H.118, 40.

HOLOUBKA GUSTAWA SKWER, nazwa placu położonego na ►Koszutce przy ►ul. Gustawa Morcinka (za budynkiem kina ►Kosmos), nadana uchwałą Rady Miasta Katowice z 5 IX 2011. Gustaw Holoubek zaczynał swoją karierę w Teatrze Śląskim im. Wyspiańskiego w Katowicach. Przez skwer (zagospodarowany zielenią i ławkami, z położoną w centralnym punkcie ażurową kompozycją przestrzenną) prowadzi droga w stronę Rowu Wełnowieckiego.
Strona internetowa: Skwer Gustawa Holoubka.

HOPPE Karol (11 IV 1883, Rozdzień – 2 III 1946, Katowice), kompozytor, nauczyciel muzyki; absolwent Seminarium Nauczycielskiego w Pyskowicach. Od 1909 podjął pracę dydaktyczną w szkole w Bogucicach; założył ►chór św. Cecylii przy ►parafii św. Szczepana w Bogucicach. Od 1922 pracował jako nauczyciel w Gimnazjum Klasycznym im. A. Mickiewicza w Katowicach, gdzie założył chór (liczący w czasach świetności aż 300 osób). Był organizatorem licznych koncertów i występów artystycznych. Decyzją senatu Śląskiego Konserwatorium Muzycznego (późniejsza Akademia Muzyczna) w Katowicach otrzymał  tytuł profesora muzyki. Jako współzałożyciel Szkoły Muzyki Kościelnej św. Grzegorza w Katowicach (1929) kształcił organistów i chórmistrzów (prowadził wykłady z chorału gregoriańskiego, pieśni kościelnej, gry na organach i historii muzyki kościelnej). Był  diecezjalnym wizytatorem organów i dzwonów, jurorem śląskich chórów oraz członkiem Komisji Muzyki Kościelnej, autorem ponad 300 kompozycji oraz 150 opracowań pieśni i utworów. W jego dorobku jest sporo kompozycji w jęz. niemieckim. Do najpopularniejszych muzycznych opracowań należą: Pasja na Wielki Piątek i Niedzielę Palmową, Missa festiva, Missa pontificalis, Missa solemnis, Missa brevis, hymny procesyjne na Boże Ciało, responsoria, śpiewane do dzisiaj w śląskich parafiach pasje wg św. Mateusza i św. Jana. Współpraca z proboszczem ►parafii św. Szczepana w Bogucicach ►ks. Ludwikiem Skowronkiem zaowocowała wydaniem Chorału organowego („Chorał Hoppego”) w książeczce parafialnej ►Droga do nieba (wyd. Raciborz 1920). Pochowany na ►cmentarzu parafialnym w Bogucicach; pamiątkową tablicę upamiętniającą postać Hoppego umieszczono na chórze ►Bazyliki Mniejszej p.w. św. Szczepana w Bogucicach. Jego kompozycje były wykonywane w czasie wizyt św. Jana Pawła II na Muchowcu (1982) i w Gliwicach (1999). Jest patronem ulicy w Katowicach.
J. Oleś: Bogucicka parafia - chórem mocna. Komunikat z dziejów chóru parafialnego. [W:] Parafia bogucicka. Tradycja i współczesność. Księga jubileuszowa. Red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło. Katowice 1994; http://szopienice.org/kim-byl-karol-hope.

HRUSZKOWA Zofia zob. ►Koniarkowa Zofia

 


LEKSYKON BOGUCKI

WSTĘP

Leksykon bogucicki ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 2000 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Bogucic z ich obszarem dworskim, Zawodziem, Koszutką, Kuźnicą Bogucką, Burowcem i włączoną już po I wojnie światowej do Dzielnicy II kolonią Agnes-Amanda, różniące się od współczesnych. Uwzględniono także najdalszy zasięg parafii p.w. św. Szczepana Męczennika. Miejscowości, które jej podlegały (Katowice, Kuźnica Bogucka, Dąbrówka Mała, Załęże, Brynów), zostaną opisane w kontekście ich związków z kościołem. Ponadto opisane zostaną struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowały miejscowości Bogucice i Zawodzie (jednostki terytorialne takie, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z Bogucic, Koszutki, Zawodzia, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Bogucic – przedstawiciele rodów Salomonów, Mieroszewskich, Tiele-Wincklerów, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy, osoby zasłużone dla nauki polskiej).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą  większości ulic Bogucic, Koszutki i Zawodzia), nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych, jak i z onomastyki ludowej (np. Tyfus, Drajok, Mrówcza Górka). Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Bogucic (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z  szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np.  hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Bogucic, Koszutki i Zawodzia opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną, pozaszkolną i akademicką, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne granice bogucic
Współczesne granice Bogucic