H

 

HEINRICH zob. szyb ►Henryk.

HELIOS, Śląska Fabryka Żarówek Helios w Zawodziu. Założona ok. 1931–1933; do 1934 kierowana przez czeskiego inż. Vaclava Neumanna. Pierwotnie była zlokalizowana przy ul. Stanisława 4 w Katowicach. Po pożarze w 1936 warsztaty wraz z halą zostały przeniesione na ul. Krakowską (ob. ►ul. 1 Maja). W kooperacji z Siemianowicką Fabryką Szkła „Helios” stał się groźnym konkurentem Phöbusa, szwajcarskiego kartelu żarówkowego, do którego należały takie koncerny, jak: Philips z Holandii, Osram z Niemiec i Tungsram z Węgier (który w 1939 próbował przekupić kierownictwo fabryki). Na podstawie nowoczesnej dokumentacji konstrukcyjno-technologicznej firmy Kremensky z Wiednia i dzięki dostępowi do półfabrykatów z wolframu importowanych z Austrii fabryka zaczęła produkować dla wielu odbiorców, m.in. dla PKP, na potrzeby mieszkaniowe, kinematografii, laboratoriów, atelier fotograficznych. Od 1941 była filią fabryki „Pintsch" w Fürstenwaldzie k. Berlina. Produkcja z 10 tys. żarówek dziennie wzrosła do 3,5 mln sztuk w 1941 i 4,6 mln sztuk w 1942. W l. 1944–1945 fabrykę ograbiono z najcenniejszych urządzeń. Uruchomiona ponownie 19 II 1945, przeszła pod zarząd państwowy. Od 1948 współpracowała z Philipsem. W 1950 produkcja żarówek wyniosła 8533 tys. sztuk rocznie, zatrudnienie zaś kształtowało się w granicach 657 osób. W latach 1970–1976 „Helios” znalazł się w strukturach Zjednoczenia Sprzętu Oświetleniowego i Elektroinstalacyjnego, od 1977 został podporządkowany spółdzielni Elmed w Zabrzu. Na liście odbiorców znalazły się 23 państwa; ogółem do 1982 zakład wyeksportował 326,6 mln żarówek. Od 2003 Zakład posiada certyfikat ISO. Od 2009 trwa proces prywatyzacji zakładu. Odtąd też występuje pod nazwą Helios S.A. Z o.o.
E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

HENRYK (pierwotnie Heinrich), szyb wentylacyjny ►kopalni „Katowice” zlokalizowany na ►Koszutce, powstał w 1880; w l. 1900–1907 pogłębiony do 192 m, później do 280,5 m; połączony z wyrobiskami pokładu 501/504; murowany, o przekroju kolistym (średnica 1 m); od 1912 wyposażony w wentylator ssący typu Capell o wydajności 2800 m³/min.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

HERMANN I SYNOWIE, fabryka w ►Zawodziu, zał. w 1896 przez Alberta Hermanna przy ul. Krakowskiej 28 (zob. ►ul. 1 Maja); w l. 30. XX w. funkcjonowała przy ►ul. M. Reja 3b. Początkowo zajmowała się produkcją karoserii i powozów; dysponowała lakiernią, siodlarnią, warsztatem kołodziejskim, a na początku l. 30. XX w. także magazynem kół gumowych, kolośnią (prawdopodobnie pomieszczenia do wymiany kół i opon) i kuźnią. Pod koniec 20-lecia międzywojennego prowadziła także wyrób mebli kuchennych. 1 I 1932 przekształciła się w spółkę rodzinną, a 7 IV 1932 została wpisana do rejestru handlowego Sądu Powiatowego w Katowicach pod nr A. 2725. W 1932 została nagrodzona srebrnym medalem na wystawie przemysłowo-rzemieślniczej w Katowicach. Należała do Adolfa i Artura Hermannów. W 1944 zatrudniała 33 pracowników. W 1947 przejęta przez Fritza Hermanna. Zlikwidowana ok. 1950.
AUM, zesp. 1, sygn. 1882; E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

HODOWLA, jeden z działów rolnictwa na terenie Bogucic, wymieniany w źródłach od 1646. Chowaniem zwierząt gospodarskich w celu uzyskania produkcji towarowej lub siły pociągowej zajmowało się gospodarstwo rolne folwarku i gospodarstwo należące do plebana, udział w hodowli zwierząt mieli również chłopi, a w l. 80. XIX w. dołączyły zakłady pracy (np. ►Huta Ferrum). Na pocz. XX w. inspirowaną przez zakłady pracy hodowlę przydomową prowadzili na własne potrzeby robotnicy; od l. 20 XX w. zajmowali się hodowlą także hobbystycznie. Największą popularność zyskały hodowle: ►bydła rogatego, ►drobiu, ►gołębi pocztowych, ►koni, ►kóz, ►królików, ►owiec, ►ptactwa ozdobnego, ►ryb, ►trzody chlewnej, ►zwierząt futerkowych. Po 1980 nastąpił zanik hodowli w Bogucicach.
AUM, zesp. 4, sygn. 95; P. Piwowarczyk: Rolnictwo i rolnicy w Bogucicach ze szczególnym uwzględnieniem rodziny Nytzów, Chorzów 2017; „Gazeta Ludowa” 1913, nr 57; „Rolnik Polski” 1928, nr 3.

HODOWLA BYDŁA ROGATEGO, dział gospodarki rolnej znany w Bogucicach od czasów przedindustrialnych. Najstarszy znany ośrodek hodowlany był związany z plebanem bogucickim, który wypas swoich 4 krów scedował na miejscowych chłopów. Wielcy zagrodnicy, półrolnicy, gospodarze i chałupnicy w zależności od potrzeb i statusu majątkowego dysponowali zróżnicowaną liczbą sztuk bydła; pod koniec XVII w. krezusem hodowlanym był Paweł Kubik, który miał co najmniej 6 krów, jałówkę i cielę (tyle sztuk – co potwierdzają zapisy w źródłach – zostało mu zrabowanych). Zagrodnicy często trzymali woły robocze, wykorzystując je jako siłę pociągową. Według Katastru Karolińskiego na pocz. XVIII w. w Bogucicach hodowano 31 sztuk wyżej wycenionego i 13 sztuk niżej wycenionego bydła hodowlanego. Hodowla bydła rogatego stanowiła podstawę gospodarki folwarcznej nastawionej na produkcję mleka; w 1695 hodowano dla mleka 12 krów, w 1708 – 30, w 1755 – 7, w 1769 – 37, w 1799 – 30; mniejsze znaczenie miała hodowla na ubój oraz jako zwierząt pociągowych. Tuż przed I wojną światowej gmina wykazywała 390 sztuk bydła i 23 sztuki cieląt; po II wojnie świat. gospodarze posiadali 1–2 krowy mleczne; większe stado posiadał Alojzy Gilnera. Ośrodkiem hodowli bydła był ►Dwór Marii – mleko sprzedawano do miejscowych mleczarni; ostatnie wzmianki o tym ośrodku pochodzą z poł. XX w.
APK, zesp. Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego, sygn. 1159; Kataster Karoliński (kserokopia w MHK); „Oberschlesische Wanderer” 1913, nr 295; P. Piwowarczyk: Historia parafii i kościoła p.w. św. Szczepana w Katowicach-Bogucicach. Katowice 2014; P. Piwowarczyk: Rolnictwo i rolnicy w Bogucicach ze szczególnym uwzględnieniem rodziny Nytzów. Chorzów 2017.

 


LEKSYKON BOGUCKI

WSTĘP

Leksykon bogucicki ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 2000 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Bogucic z ich obszarem dworskim, Zawodziem, Koszutką, Kuźnicą Bogucką, Burowcem i włączoną już po I wojnie światowej do Dzielnicy II kolonią Agnes-Amanda, różniące się od współczesnych. Uwzględniono także najdalszy zasięg parafii p.w. św. Szczepana Męczennika. Miejscowości, które jej podlegały (Katowice, Kuźnica Bogucka, Dąbrówka Mała, Załęże, Brynów), zostaną opisane w kontekście ich związków z kościołem. Ponadto opisane zostaną struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowały miejscowości Bogucice i Zawodzie (jednostki terytorialne takie, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z Bogucic, Koszutki, Zawodzia, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Bogucic – przedstawiciele rodów Salomonów, Mieroszewskich, Tiele-Wincklerów, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy, osoby zasłużone dla nauki polskiej).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą  większości ulic Bogucic, Koszutki i Zawodzia), nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych, jak i z onomastyki ludowej (np. Tyfus, Drajok, Mrówcza Górka). Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Bogucic (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z  szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np.  hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Bogucic, Koszutki i Zawodzia opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną, pozaszkolną i akademicką, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne granice bogucic
Współczesne granice Bogucic