A

 

absalon-jan

ABSALON Jan (8 II 1891, Zawodzie – 29 VI 1981, Bogucice), hallerczyk; robotnik huty Marta, kopalni „Paulineglück", szopienickich hut cynku; od 1909 działacz ruchu śpiewaczego w Bogucicach (sekretarz ►Towarzystwa Śpiewaczego „Lira”, prezes ►Chóru Męskiego im. Juliusza Ligonia); uczestnik: ►I wojny światowej, II i III ►powstania śląskiego (na terenie Katowic); przewodniczący ►Komitetu Plebiscytowego w Bogucicach; od 1928 w ►Towarzystwie Czytelni Ludowych. Przyczynił się do powstania ►Domu Ludowego w Bogucicach. W okresie okupacji przebywał na robotach przymusowych. Po powrocie w 1945 działał w ruchu śpiewaczym oraz ►Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Pochowany na ►cmentarzu parafialnym w Bogucicach.
A. Steuer: Kalendarium dziejów Katowic. Katowice 2001; S. Wilczek: Jan Absalon. „Poglądy” 1981, nr 7.

ADAM Z MYSŁOWIC, prawdopodobnie Adam Bogutzky (Bogucki), herbu Pilawa, dziedzic dóbr mysłowickich przed 1414–1421; z bratem ►Janem z Mysłowic obdarzyli darowizną (rzeką Roździanką, namiarkiem i łąką) młynarza ►Macieja z Bogucic.
A. Sulik: Historia Myslowic do 1922. Mysłowice 2000; L. Musioł: Materiały do dziejów wielkich Katowic (1299–1789). Katowice 1936; L. Musioł: Załęże. Monografia historyczna dzisiejszej dzielnicy miasta Katowic. Katowice 1969.

ADOLPH, szyb ►kopalni „Katowice” o głębokości 15,58 m; drążony ok. 1823–1833; jeden z 4 najwcześniej drążonych szybów kopalni „Ferdynand” („Katowice”); w XIX w. zakończył działalność.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

AGATHE BERGWERKSCHAFT GMBH zob. ►Katowicka Spółka Akcyjna.

AKCJA KATOLICKA, zrzeszenie ludzi świeckich, którzy podjęli się współudziału w misji apostolskiej Kościoła. W Bogucicach zapoczątkowała działalność w 1931, funkcję prezesa pełnił ►Jan Kędzior, w 1938 należały do niej: ►Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej (zob. ►Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej), ►Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej, ►Katolickie Stowarzyszenie Kobiet, ►Katolickie Stowarzyszenie Mężów. W Zawodziu w ►parafii Opatrzności Bożej działała od 1931, funkcje prezesa pełnił ►Artur Matysik, w 1938 należały do niej: ►Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej (zob. ►Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej), ►Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej, ►Katolickie Stowarzyszenie Kobiet, ►Katolickie Stowarzyszenie Mężów.
Akcja Katolicka na Śląsku: powstanie, rozwój, działalność. Katowice 1938.

ALBERT, pole górnicze zlokalizowane po południowej stronie dzisiejszej Alei Górnośląskiej o powierzchni 82 136 m², nadane 12 XI/29XI 1839 Albertowi von Sallawa (jego kuksy odkupiło gwarectwo Kramsty) i ►Franciszkowi Wincklerowi (kuksy przekazał księciu Kraft zu Hohenlohe, ostatecznie ich właścicielem było gwarectwo Oheim); część pola włączono do pola ►Wilhelmsfreude w związku z tworzeniem ►kopalni „Katowice” („Kattowitz”).
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ALEXANDER, szyb ►kopalni „Katowice”, drążony w 1823, nazwa od imienia trzeciego syna ►Johana Friedricha Weddinga; w XIX w. zakończył działalność.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ALMECO COMPANY, pierwsza na terenie Katowic fabryka perfum, olejków eterycznych i farb do makijażu, utworzona 27 II 1924 na podstawie umowy między wspólnikami Józefem Pisarkiem z ►Zawodzia i Alfredem Wende z Lipska, z siedzibą w Zawodziu przy ul. Krakowskiej (ob. ►ul. 1 Maja) 88. Pracowała na licencji A. Wende. Wpisana do rejestru handlowego sądu grodzkiego w Katowicach 24 V 1924 pod nr B.708 (umowa z 27 II 1924 Józef Pissaerek [Pisarek] z Zawodzia i Alfred Wende z Lipska). Kapitał zakładowy wynosił 5 mln marek polskich. Po 1927 popadła w ogromne tarapaty finansowe; jednoosobowa często zmieniała kierowników spółki; jeden z właścicieli (J. Pisarek) próbował zmienić jej nazwę (Wawel) i profil produkcji; ostatecznie zlikwidowana w 1935.
APK, zesp. Rejestr handlowy, sygn. B.708.

ALOJZJANIE, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży p.w. św. Alojzego, organizacja młodzieży męskiej powyżej 17. roku życia. W Bogucicach założone w 1894, w 1895 skupiało 500 członków; wzbudzało aspiracje narodowe młodzieży polskiej; od 25 II 1895 tradycją stały się modlitwy przed ►obrazem Matki Boskiej Boguckiej; w 1897 włączyło się w struktury ►Sodalicji (Kongregacji) Mariańskiej.
J. Górecki: Sanktuarium Bogucickie w tradycji pielgrzymkowej Górnego Śląska. W: Parafia bogucicka. Tradycja i współczesność. Księga jubileuszowa. Red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło. Katowice 2000; J. Myszor: Parafia p.w. św. Szczepana w Bogucicach w XIX i na początku XX w. W: Parafia bogucicka. Tradycja i współczesność...; J. Myszor: Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821–1914. Katowice 1991.

ALPY WEŁNOWIECKE (BOGUCKIE), hałdy na granicy Bogucic i Wełnowca; do połowy XIX w. część ►Beneficjum Plebana Parafii św. Szczepana Męczennika; w połowie l. 50. XIX w. wybudowano na ich terenie kolonię ►Johanka; na początku XX w. część hałd nazywano ►Trupie Pole.
P. Piwowarczyk: Historia parafii i kościoła p.w. św. Szczepana w Katowicach-Bogucicach. Katowice 2014.

AMBONA w ►Bazylice Mniejszej św. Szczepana w Bogucicach, powstała w 1894 w warsztacie Carla Buhla z Wrocławia, neogotycka, z drewna dębowego, z płaskorzeźbami przedstawiającymi: Kazanie na Górze, sylwety 4 ewangelistów: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana, Jezusa siewcę i Chrystusa Nauczyciela oraz napisy w języku łacińskim: „Exiit qui seminat...” („Siewca wyszedł i gdy siał...”). Na baldachimie ambony umieszczono figurę Mojżesza.
AKAD, zesp. Akta lokalne, sygn. 126.

ANTHON, szyb ►kopalni „Katowice” o głębokości 14,12 m; drążony w l. 1833–1844 w pobliżu pokładu głównego; ok. 1844 zakończył działalność.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

APTEKA BONIFRATRÓW, szpitalna, założona w 1874 przez Matariusa Berlida; od 1922 apteka powszechna (kier. Karol Proksa, ►Antoni Palarczyk). W l. 1939–1945 główny dystrybutor leków dla miasta Katowice; od 1945 – miejska; w 1951 upaństwowiona – funkcjonowała jako szpitalna, a później punkt apteczny. Po 2009 wznowienie działalności.

ARCHIDIECEZJALNY OŚRODEK ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM, został utworzony w 1994 przy kościele Najświętszego Serca Jezusowego w Murckach; do jego powstania przyczyniły się wcześniejsze działania duszpasterskie i doświadczenia ks. Tadeusza Skrzypczyka; prowadzono tam regularną formację poprzez szkolenia, rekolekcje i różne formy ewangelizacji. Od 2007 Biuro mieści się w ►Ośrodku Formacyjno-Rekolekcyjnym przy parafii św. Szczepana w Bogucicach; zajmuje się koordynacją grup modlitewnych Katolickiej Odnowy w Duchu Świętym Archidiecezji Katowickiej; zasadniczy trzon pracy stanowią: rekolekcje letnie i zimowe, dni jedności dla wszystkich wspólnot rejonu, cykliczne spotkania formacyjne dla animatorów oraz różnego rodzaju rekolekcje dla wszystkich.
http://www.katowice.odnowa.org.

ARCONA (Arkona), pole górnicze na terenie kuźnicy boguckiej, o powierzchni: 1 kopalnia znalazcza + 1200 miar; od wschodu graniczyło z polem ►Schilling; na wniosek z 1 X 1855 nadane 17 VI 1856 Leonardowi Erbeichowi i ►Marii von Winckler-Domes; połączone z polem ►Kleine Franziska (1859–1860), zgłoszone jako Franciska-Glück; eksploatowane od 1856.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ARCONA I (kopalnia „Arcona I”), pole górnicze o powierzchni 176,257 m², nadane 29 XI – 4 XII 1894 ►Franciszkowi Hubertowi von Tiele-Winckler; w 1920 – skonsolidowane z innymi polami – weszło do ►kopalni „Katowice”; obejmowało obszar od ul. Kościuszki i Andrzeja do wschodniej części ul. Kordeckiego, szkoły przy ul. Stawowej, ul. Warszawską i Mielęckiego, wzdłuż torowisk PKP dochodziło do ul. Kościuszki.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ARCONA CONSOLIERT, skonsolidowane pole kopalni o nazwie „Arcona Consoliert” o powierzchni 1916,134 m²; powstało z połączenia pól ►Arcona i ►Kleine Franziska; należało do ►Giesche SA i ►Huberta von Tiele-Wincklera.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ARCONA-OSTFELD, skonsolidowane pole ►kopalni „Katowice” o powierzchni 565 723 m²; w jego składzie znalazły się pola: ►Arcona, ►Kleine Franziska, ►Arcona Consoliert; w 1920 włączone do nowego pola projektowanej ►kopalni „Kattowitz”.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ARCYBRACTWO MATEK CHRZEŚCIJAŃSKICH p.w. św. MONIKI, parafialna stanowa organizacja kobieca przy ►parafii św. Szczepana w Bogucicach, założona w 1903; w 1935 skupiała 149 członkiń; miała własny sztandar.
„Rocznik Diecezji Śląskiej (Katowickiej) 1936”. Katowice 1936.

ARKA, miesięcznik ►parafii Opatrzności Bożej w Zawodziu. Powstał z inicjatywy parafialnego zespołu synodalnego; pierwszy numer ukazał się w XII 1992; porusza aktualne i historyczne sprawy parafii oraz tematy poświęcone złożonym problemom życia religijnego; redaktor Halina Zajpelt, oprawa graficzna Marek Watras.
E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

ARTHUR, pole górnicze na pograniczu Bogucic i Dębu, 1 kopalnia znalazcza + 949 miar, nadane Johnowi Baildonowi 26 IV 1836; w 1858 powiększone o pole Arthur Erweiterung; w l. 1845–1846 przepisano 61 kuksów na Szpital św. Ducha i probostwo parafii w Chorzowie; w l. 1846–1864 spekulowano i handlowano kuksami; działalność górnicza zamarła; od 1866 wyłącznym właścicielem pola został ►Hubert Tiele-Winckler.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ARTHUR ERWEITERUNG zob. ►Arthur.

ASPIRANTINNEN (niem.) zob. ►Sodalicja Mariańska.

ASPIRANTKI zob. ►Sodalicja Mariańska.

ATLANTIS, nazwa kina w ►Zawodziu przy ul. Krakowskiej (ob. ►ul. 1 Maja). Funkcjonowało w sali ►restauracji Besucha (por. ►restauracja Posza). Od 1932 wydzierżawione przez braci Ludwika i Jana Żabińskich. Przechodziło zmienne koleje losu. Od 1941 Atlantis Lichtspiele; w 1942 Deli Theater – właściciel Ewald Schiwek z Gliwic. Zlikwidowane w 1945. W salach po kinie zorganizowano stołówkę Studium Przygotowawczego Wyższej Szkoły Ekonomicznej (zob. ►Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach).
E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

AUGUSTA HÜTTE, huta cynku w ►Zawodziu; założona w 1839 przez Józefa Heine; w 1840 przeszła w ręce Wilhelma Schneidera, w 1852 Antoniego Nolepy, w 1858 ►Marii Winckler. W 1858 produkowała 503 t cynku; w 1870 unieruchomiona.
J. Jaros: Słownik katowickich kopalń i hut. Katowice 1994.

 


LEKSYKON BOGUCKI

WSTĘP

Leksykon bogucicki ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 2000 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Bogucic z ich obszarem dworskim, Zawodziem, Koszutką, Kuźnicą Bogucką, Burowcem i włączoną już po I wojnie światowej do Dzielnicy II kolonią Agnes-Amanda, różniące się od współczesnych. Uwzględniono także najdalszy zasięg parafii p.w. św. Szczepana Męczennika. Miejscowości, które jej podlegały (Katowice, Kuźnica Bogucka, Dąbrówka Mała, Załęże, Brynów), zostaną opisane w kontekście ich związków z kościołem. Ponadto opisane zostaną struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowały miejscowości Bogucice i Zawodzie (jednostki terytorialne takie, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z Bogucic, Koszutki, Zawodzia, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Bogucic – przedstawiciele rodów Salomonów, Mieroszewskich, Tiele-Wincklerów, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy, osoby zasłużone dla nauki polskiej).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą  większości ulic Bogucic, Koszutki i Zawodzia), nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych, jak i z onomastyki ludowej (np. Tyfus, Drajok, Mrówcza Górka). Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Bogucic (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z  szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np.  hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Bogucic, Koszutki i Zawodzia opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną, pozaszkolną i akademicką, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne granice bogucic
Współczesne granice Bogucic